<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6754/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>सनातन धर्म और भारतीय एवं पाश्चात्य दर्शन - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/6754/rss</link>
                <description>सनातन धर्म और भारतीय एवं पाश्चात्य दर्शन RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति सनातन, सनातन धर्म और भारतीय एवं पाश्चात्य दर्शन</title>
                                    <description><![CDATA[<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थापा</span> </h6>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाहकार</span>-</h6>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3880/the-origin-of-life--sanatan--sanatan-dharma--and-indian-and-western-philosophy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/sanatan-dharma1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनभिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हब</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span>‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालिका</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्याताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकलाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसीबतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्यवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सँवारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्योन्मुखी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरण्यक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रातिशीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनंतनो</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यसद्धम्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मचक्कपरिवर्तत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धो</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिपीटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपशाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपशाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>- <span dir="rtl" lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">إِبْرَاهِيْمُ</span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">‎<span dir="rtl">)</span></span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">‎</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैग़म्बर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेशवाहक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकेश्वरवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यतया</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्राहमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजऱाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसहाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैकब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजऱाइलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इश्माएलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इश्माएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाउल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केतुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्राहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूभागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 2024 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्रीस्त</span> (Jesus Christ) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरित</span> 43,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकांडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनख़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकेश्वररवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> 7<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिजरी</span> 1445 <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> 622AD <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायद्वीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हदीस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूफ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्जिद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजऱत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देशवाहक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पैग़म्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सल्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आदम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बाध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> 72 <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 533 <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ुरआन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ुरआन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">सहूफ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">तोराह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़बूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाउद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, (4) <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अटकल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">खालसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखमत</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी</span>), 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुग़लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्तनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> (1556-1707), <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिफ़ाज़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहिब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहिब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुद्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यवाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिज्म</span>) -<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्लमाक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेडेरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापत्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मैनिफेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमुनिस्टिशेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1848 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओ</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंजीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, (1)  <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span>, (3)  <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंगेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमणकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span>; (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरूआत</span>; (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोहियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब्ती</span>; (4) <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीयकरण</span>; (5) <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकरण</span>; (6) <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> (7) <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनयापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशानुक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 50-60 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 60-70 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 70-100 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेनिफेस्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> $<span lang="hi" xml:lang="hi">कयामत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंतजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बालपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरेखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवागमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3880/the-origin-of-life--sanatan--sanatan-dharma--and-indian-and-western-philosophy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3880/the-origin-of-life--sanatan--sanatan-dharma--and-indian-and-western-philosophy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:37:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/sanatan-dharma1.jpg"                         length="199995"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति </title>
                                    <description><![CDATA[<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र बहादुर थापा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h6>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त एवं विधि सलाहकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय शिक्षा बोर्ड एवं </span></h6>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</span></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3832/sanatan--sanatan-dharma-and-indian-and-western-philosophy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/sanatan-dharma.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शाब्दिक अर्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बना रहने वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिसका न आदि है न अन्त। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वगत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्थाणुरचलोऽयं सनातन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अध्याय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 24)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> छेदा नहीं जाता। जलाया नहीं जाता। जो सूखता नहीं। जो गीला नहीं होता। जो स्थान नहीं बदलता वह ही सनातन है। ऐसे रहस्यमय व सात्विक गुण तो केवल परमात्मा में ही होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सत्ता इन दैवीय गुणों से परिपूर्ण हो वही सनातन कहलाने के योग्य है। अर्थात ईश्वर को ही सनातन कहा गया है। सनातन संस्कृति कोई ऐसी प्रक्रिया नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपको बताए कि आप इस पर विश्वास कीजिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप मर जाएंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाभ होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिलेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से माफी मिलेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कयामत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के समय में कोई खुदा निर्णय करेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैगम्बर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मानने वाला मौमिन तो न मानने वाला काफिर होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> । यह संस्कृति आपको निरंतर प्रश्न करने और समाधान के रूप में सभी के सुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संतुष्टि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के साथ अंतरात्मा के प्रस्फुरण से अपने सर्जक को जानने की तीव्र जिज्ञासा के प्रति लगे रहने के लिए प्रेरित करता है। <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>सर्वे भवन्तु सुखिन</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे सन्तु निरामया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुख भागभवेत।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:,</span></strong></span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रसन्न रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वस्थ रहें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भला हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को भी कोई दुख ना रहे। ॐ शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह तत्व है जिसके आचरण से व्यक्ति अपने जीवन को चरितार्थ कर पाता है। यह मनुष्य में मानवीय गुणों के विकास की प्रभावना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चेतना का सत्संकल्प है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>‘</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धारयति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>:’</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो धारण करने योग्य है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म है। <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>यतोऽभ्युदयनि</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेयससिद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैशेषिकसूत्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1.1.2,</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिससे यथार्थ उन्नति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> परम् कल्याण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिद्धि होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म है। <span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>धृति</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>। </strong><strong>धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्।। मनुस्मृति</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  6.52, </span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धृति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धैर्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संयम से धर्म में लगे रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शौच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रिय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निग्रह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्कर्मों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से बुद्धि को बढ़ाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यथार्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ज्ञान लेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और अक्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लक्षण हैं। धर्म का आचरण करने का अर्थ है कि धर्म के जो लक्षण शास्त्रों में गिनाये गए हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम पालन करें। धर्म वह तत्व है जिसके आचरण से व्यक्ति अपने जीवन को चरितार्थ कर पाता है। यह मनुष्य में मानवीय गुणों के विकास की प्रभावना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चेतना का सत्संकल्प है। ऋग्वेद में कहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रीणि।। प</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">दा। वि। च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। विष्णु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।। गो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। अदा।भ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>।।</strong><strong> धर्मा।णि। धा</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रय।न्।। ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 22 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्धि विच्छेद सहित अन्वय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयम् अदाभ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोपा विष्णु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वं जगत् धारयन् सन् त्रीणि पदानि वि चक्रमे अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारणात् उत्पद्य सर्वे पदार्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वानि स्वानि धर्माणि धरन्ति।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>।</strong></span>। पद के अर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिस कारण से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अयम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अदाभ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशित्वान्नैव केनापि हिंसितुं शक्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अविनाशीपन से किसी को हिंसित नहीं कर सकता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,   (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गोपा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सब संसार की रक्षा करने वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वान्तर्यामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अन्तर्यामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारयन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारणां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कुर्वन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करने वाला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रीणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविधानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रकार के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वेद्यानि प्राप्तव्यानि वा जाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और प्राप्त होने योग्य पदार्थों और व्यवहारों का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विविधार्थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विविध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रमे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विहितवान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">= </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कारणादुत्पद्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">= </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्माणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्वभावजन्यान्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">=</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को धारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धरन्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)= </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करते हैं।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कृत किसी वस्तु या व्याक्ति की वह वृत्ति जो उसमें सदा रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कभी अलग न हो । प्रकृति । स्वभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नियम । जैसे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का धर्म देखना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का धर्म क्लांत होना सर्प का धर्म काटना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का धर्म दु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देना। ईश्वर के धारण के बिना किसी पदार्थ की स्थिति होने का सम्भव नहीं हो सकता है। उसकी रक्षा के बिना किसी के व्यवहार की सिद्धि भी नहीं हो सकती। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के वनपर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (313/128) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहा है</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>- </strong> </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,</span> </strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मरा हुआ धर्म मारने वाले का नाश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्षित धर्म रक्षक की रक्षा करता है। इसलिए धर्म का हनन कभी न करना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> डर से कि मारा हुआ धर्म कभी हमको ही न मार डाले। इसी तरह भगवद्गीता में कहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।।</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>,</strong></span> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,  (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कृष्ण अर्जुन से कहते हैं कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की ग्लानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है और अधर्म का उत्थान होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मैं अपना सृजन करता हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवतार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लेता हूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो अपने अनुकूल न हो वैसा व्यवहार दूसरे के साथ नहीं करना चाहिये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की कसौटी है। श्रुयतां धर्म सर्वस्वं श्रुत्वा चैव अनुवर्त्यताम्। आत्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूलानि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परेषां न समाचरेत्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">,   </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सर्वस्व क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सुनो और सुनकर उस पर चलो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को जो अच्छा न लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आचरण दूसरे के साथ नही करना चाहिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म के पर्यायवाची युसेबीआ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ε</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">ὐ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">σέβεια</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 'Eusebeia'), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थ्रेसकीआ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">θρησκεία</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 'thriskeía') </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और रिलिजन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राच्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पद्धति में वास्तविक धर्म सनातन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मात्र सनातन का सूक्ष्म अंश मात्र है और धर्म का वास्तविक अर्थ सत आचरण अर्थात् ऐसा आचरण जिसे धारण करके मानव कल्याण कार्य को किया जा सके धर्म की परिषकृत परिभाषा है। ब्रह्माण्ड की उत्पत्ति से जो धर्म चला आ रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का नाम सनातन धर्म है। भारतीय परिपेक्ष में धर्म कर्तव्य पालन के नियमों को माना गया है । सनातन धर्म जिसे हिन्दू धर्म अथवा वैदिक धर्म के नाम से भी जाना जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के सबसे प्राचीनतम धर्म के रूप में स्वीकार किया जाता है। सम्राट अशोक द्वारा लिखवाया गया कान्धार का द्विभाषी शिलालेख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (258 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसापूर्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संस्कृत में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रीक में उसके लिए </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'Eusebeia' </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ है पवित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और विशेष रूप से कार्यों में श्रद्धा तथा न्यू टेस्टामेंट ईसाई बाइबिल में इसका अर्थ देवताओं के लिए उचित कार्य करना है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यूनानी धर्म और मिथक में यूसेबिया की अवधारणा को धर्मपरायणता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और संतान संबंधी सम्मान के प्रतीक के रूप में मानवरूपित किया गया है। शब्द </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">εὐσέβεια 'Eusebeia'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि ग्रीक न्यू टेस्टामेंट में उपयोग किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरत्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यूसेबिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूनानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">εὐσέβεια εὐσεβής </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">εὖ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जिसका अर्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">σέβας</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेबास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वयं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ है पवित्र भय और विशेष रूप से कार्यों में श्रद्धा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रीक शब्द है जिसका उपयोग ग्रीक दर्शन के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नए नियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (New Testament) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी बहुतायत से किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> , </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ है देवताओं के लिए उपयुक्त कार्य करना। मूल सेब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-(</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">σέβ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और उड़ान से जुड़ा हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस प्रकार श्रद्धा की भावना मूल रूप से देवताओं के डर का वर्णन करती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">θρησκεία</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ( </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थ्रेस्किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ), Religion ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अलग है। यूसेबिया का संबंध ईश्वर के साथ वास्तविक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सच्चे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और आध्यात्मिक संबंध से है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थ्रेस्किया </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(threskia) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संबंध धार्मिक अनुष्ठानों या समारोहों के बाहरी कृत्यों से है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शरीर द्वारा किया जा सकता है। अंग्रेजी शब्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रयोग सच्ची ईश्वरभक्ति के अर्थ में कभी नहीं किया गया। इसका तात्पर्य हमेशा पूजा के बाहरी रूपों से था। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक अवधारणा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की आधुनिक अवधारणा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटेस्टेंट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सुधार काल में ईसाई जगत के विभाजन और अन्वेषण के युग के वैश्वीकरण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भाषाओं के साथ कई विदेशी संस्कृतियों के संपर्क</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 16</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 17</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शताब्दी में बनाई गई तथा इस तरह के शब्द का उपयोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शताब्दी के ग्रंथों के साथ शुरू हुआ। जबकि बाइबिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और अन्य प्राचीन पवित्र ग्रंथों के मूल भाषाओं में एक भी आजके सन्दर्भ के शब्द या धर्म की अवधारणा नहीं थी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिब्रू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में धर्म का कोई सटीक समकक्ष नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यहूदी धर्म धार्मिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्लीय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या जातीय पहचान के बीच स्पष्ट रूप से अंतर नहीं करता है। इसकी केंद्रीय अवधारणाओं में से एक हलाखा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ है चलना या पथ जिसे कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कानून के रूप में अनुवादित किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धार्मिक अभ्यास और विश्वास और दैनिक जीवन के कई पहलुओं का मार्गदर्शन करता है। भले ही यहूदी धर्म की मान्यताएं और परंपराएं प्राचीन दुनिया में पाई जाती हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यहूदियों ने यहूदी पहचान को एक जातीय या राष्ट्रीय पहचान के रूप में देखा और इसमें अनिवार्य विश्वास प्रणाली या विनियमित अनुष्ठानों की आवश्यकता नहीं थी। पहली शताब्दी सीई में जोसीफस ने एक जातीय शब्द के रूप में यूनानी शब्द आयौडाइस्मोस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस्तेमाल किया था और वह धर्म की आधुनिक अमूर्त अवधारणाओं या विश्वासों के समूह से जुड़ा नहीं था।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अवधारणा का आविष्कार ईसाई चर्च द्वारा किया गया था। और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शताब्दी में यहूदियों ने अपनी पुश्तैनी संस्कृति को ईसाई धर्म के समान धर्म के रूप में देखना शुरू किया। यूनानी शब्द थ्रेस्किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रयोग हेरोडोटस और जोसीफस जैसे यूनानी लेखकों द्वारा किया गया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नियम में पाया जाता है। थ्रेस्केया को कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आज के अनुवादों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रूप में अनुवादित किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुगीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> काल में इस शब्द को सामान्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रूप में समझा जाता था। कुरान में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शब्द दीन को अक्सर आधुनिक अनुवादों में धर्म के रूप में अनुवादित किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1600 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दशक के मध्य तक अनुवादकों ने दीन को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रूप में व्यक्त किया। संस्कृत शब्द धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म के रूप में अनुवादित किया जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्थ कानून भी है। पूरे दक्षिण एशिया में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कानून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अध्ययन में धर्मपरायणता और औपचारिक के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व्यावहारिक परंपराओं के माध्यम से तपस्या जैसी अवधारणाएं शामिल थीं। मध्यकालीन जापान में पहले शाही कानून और सार्वभौमिक या बुद्ध कानून के बीच एक समान संघ था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाद में ये सत्ता के स्वतंत्र स्रोत बन गए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्दपि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> परंपराएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथ और प्रथाएं पूरे समय मौजूद रही हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संस्कृतियां धर्म की पश्चिमी धारणाओं के साथ संरेखित नहीं हुईं क्योंकि उन्होंने रोजमर्रा की जिंदगी को पवित्र से अलग नहीं किया।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 19</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शताब्दी में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताओवाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फ्यूशीवाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और विश्व धर्म शब्द सबसे पहले अंग्रेजी भाषा में आए। अमेरिकी मूल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">निवासियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के बारे में भी सोचा जाता था कि उनका कोई धर्म नहीं है और उनकी भाषाओं में धर्म के लिए कोई शब्द भी नहीं है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1800 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दशक से पहले किसी ने स्वयं को हिंदू या बौद्ध या अन्य समान शब्दों के रूप में पहचाना नहीं था।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रूप से भारतीय उपमहाद्वीप के स्वदेशी लोगों के लिए एक भौगोलिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और बाद में धार्मिक पहचानकर्ता के रूप में इस्तेमाल किया गया है। अपने लंबे इतिहास के दौरान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के पास धर्म की कोई अवधारणा नहीं थी क्योंकि कोई संबंधित जापानी शब्द नहीं था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही इसके अर्थ के करीब कुछ भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जब अमेरिकी युद्धपोत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1853 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जापान के तट पर दिखाई दिए और जापानी सरकार को अन्य मांगों के साथ धर्म की स्वतंत्रता संधियों पर हस्ताक्षर करने के लिए मजबूर किया जापान को इस विचार से जूझना पड़ा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय परिपेक्ष</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भारत में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अर्थ आध्यात्मिक प्रौढ़ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समुदाय के प्रति कर्तव्य आदि था। कुछ हजार साल पहले तक हिन्दू धर्म जैसी कोई चीज नहीं थी। सिंधु नदी और उसके घाटी क्षेत्र सहित उसके पार पूर्व के क्षेत्र को समेटते हुए उत्तर पामीर के पठार पर्यन्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिमालय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर्वत शृंखला पर्यन्त हिन्द महासागर से घिरा हुआ प्रदेश भारतखण्ड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतवर्ष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यावर्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि नाम से हजारों वर्षों से कहलाता गया और वर्तमान कलि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सिंधु पर कर यूरोप और भूमध्य सागर के क्षेत्रों के तरह दुर्दांत लुटेरों और डकैतों अथवा आपस के समूहों के संघर्ष से बचा रहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस धरती का नाम था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सनातन धर्म यहां का धर्म। सनातन धर्म विश्वास करना नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खोजना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिखाता है। हमें अपनी समझ व बुद्धि से खोज करने और अपनी आध्यात्मिक प्रक्रिया खुद तैयार करने की आजादी छह से आठ हजार सालों तक मिली। यहां बिना किसी दूसरों के हस्तक्षेप या बिना दूसरों के आक्रमण के हम अपना संगीत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गणित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खगोल शास्त्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वैज्ञानिक सोच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सोच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को चरम ऊंचाइयों तक ले जा सके। ऐसा इसलिए संभव था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हिमालय और हिन्द महासागर हमारी रक्षा व बचाव करते थे। हम लोग अपनी इन दोनों भौगोलिक पहचानों के प्रति गहन सम्मान की वजह से खुद को हिंदू कहने लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इन दोनों के बिना हम हजारों सालों से चली आ रही अपनी संस्कृति को बचाए नहीं रख सकते थे।</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3832/sanatan--sanatan-dharma-and-indian-and-western-philosophy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3832/sanatan--sanatan-dharma-and-indian-and-western-philosophy</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:39:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/sanatan-dharma.jpg"                         length="199995"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title> सनातन, सनातन धर्म और भारतीय एवं पाश्चात्य दर्शन</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"> डॉ. चंद्र बहादुर थापा  <br />वित्त एवं विधि सलाहकार- भारतीय शिक्षा बोर्ड <br />एवं विधि परामर्शदाता पतंजलि समूह</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3585/sanatan--sanatan-dharma-and-indian-and-western-philosophy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-03/sanatan-dharma.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><strong>गतांक से क्रमश: </strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">यह संसार, जो एक बिंदु है, अनादिकाल से चला आ रहा है, और अनंत काल तक चलता रहेगा एवं सभ्यता का निरंतर विकास होता रहेगा । जिन्होंने स्वयं को जीत लिया हो अर्थात मोह राग द्वेष को जीत लिया हो वो जैन अर्थात उनका अनुसरण करने वाले हैं...</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong>वर्तमान के सनातन से निश्रित शाखाएं</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>हिन्दू सबसे पुरातन-सनातन का तना</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">हिन्दु सनातन समूह का मानना है कि सारे संसार में धर्म केवल एक ही है, शाश्वत सनातन धर्म। ब्रह्माण्ड की उत्पत्ति से जो धर्म चला आ रहा है, उसी का नाम सनातन धर्म है। इसके अतिरिक्त सब पन्थ, रिलीजन, मजहब, संप्रदाय, मात्र है। हिन्दुओं की धार्मिक पुस्तक वेद, अरण्यक, उपनिषद, श्रीमद्भगवत गीता, रामायण, पुराण, महाभारत, आदि हैं। वेद विशुद्ध अध्यात्मिक और वैज्ञानिक ग्रंथ हैं। वेद पश्चिमी धर्म की परिभाषा तथा पंथ, संप्रदाय के विश्वास तथा दर्शन से परे शाश्वत सत्य ज्ञान सागर हैं। वेदों की रचना मानव को सत्य ज्ञान से परिचित कराने के लिए की गई है। वेद पंथ, संप्रदाय, मजहब, रिलीजन आदि का प्रतिनिधित्व न करके, केवल और केवल मानव के लिए हैं। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>जैन-सनातन तना का प्रथम शाखा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">जैन सनातन समूह का मानना है कि यह संसार, जो एक बिंदु है, अनादिकाल से चला आ रहा है, और अनंत काल तक चलता रहेगा एवं सभ्यता का निरंतर विकास होता रहेगा। जिन्होंने स्वयं को जीत लिया हो अर्थात मोह राग द्वेष को जीत लिया हो वो जैन अर्थात उनका अनुसरण करने वाले हैं। भगवान कोई अलग से नहीं होते वरन् व्यक्ति निज शुद्धात्मा की साधना से भगवान बन सकता है। भगवान कुछ नहीं करता मात्र जानता है, सब अपने कर्मों के उदय से होता है। कोई बंधन नहीं है, तुम सोचो, समझो, विचारो, फिर तुम्हें जैसा लगे वैसा शीघ्रातिशीघ्र करो। जैन सनातन विचार संसार का एक मात्र ऐसा विचार है जो व्यक्ति को स्वतंत्रता प्रदान करता है। जैन सनातन विचार में भगवान को नमस्कार नहीं है अपितु उनके गुणों को नमस्कार है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>बौद्ध-सनातन तना का द्वितीय शाखा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">बौद्ध सनातन समूह एक सत्य अनादि, श्रमण परंपरा से निकला हुआ पद्धति है। और यह मानते हैं कि इसी सनातन के माध्यम से बाकी के सब पन्थ, सम्प्रदाय, उत्पन्न हुये हैं, (एस धम्मो सनंतनो- धम्मपद मैं भगवान का उपदेश)।  इसे ही शुद्ध सत्यसद्धम्म मार्ग कहा गया है, भगवान गौतम बुद्ध से पहिले भी बुद्ध हुए हैं, बौद्ध समूह के संस्थापक स्वयं बुद्धत्व है, ना की भगवान गौतम बुद्ध इन्होंने तो धम्मचक्कपरिवर्तत करके महान उपदेश दिया है और बुद्धो  की अनादि परंपरा आगे बढ़ाई है, बौद्ध समूह ईश्वर के अस्तित्व को नकारता और इस समूह का केन्द्रबिन्दु मानव है। बौद्ध धर्म और कर्म के सिद्धान्तों को मानते है, जिनको तथागत भगवान गौतम बुद्ध ने प्रचारित किया था। बौद्ध भगवान गौतम बुद्ध को नमन करते हैं। त्रिपीटक बौद्ध धर्म ग्रंथ है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>इब्राहीमी- सनातन का पाश्चात्य उपशाखा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इब्राहीमी, सनातन का पाश्चात्य उपशाखा पंथ एक ईश्वर को मानते हैं एवं इब्राहीम (अरबी : إِبْرَاهِيْمُ‎) को ईश्वर का पैग़म्बर (ईश्वर का संदेशवाहक) मानते है। इनमें यहूदी, ईसाई, इस्लाम और बहाई विचारधारा, आदि शामिल हैं। ये विचारधारायें मध्य पूर्व में पनपे थे और एकेश्वरवादी हैं। यहूदी परम्परा विश्व के प्राचीनतम विचारधाराओं में से है।<br />यह औपचारिक रूप से स्थापित कोई पंथ नहीं है, ना इसके कोई अनुयायी हैं और ना ही इसकी कोई नींव है। विशेषज्ञों का यहां तक कहना है कि यह सिर्फ एक आध्यात्मिक प्रोजेक्ट है जिसका उद्देश्य इस्लाम, ईसाई और यहूदी पंथ के बीच समानता को देखते हुए  इनके बीच के मतभेदों को मिटाना है और सामान्यतया: इन तीनों पंथों को अब्राहमी पंथ की श्रेणी में ही रखा जाता है। यहूदी परंपरा का दावा है कि इजऱाइल की बारह जनजातियाँ इब्राहीम से उनके बेटे इसहाक और पोते जैकब के वंशज हैं, जिनके बेटों ने सामूहिक रूप से कनान में इजऱाइलियों का राष्ट्र बनाया; इस्लामी परंपरा का दावा है कि इश्माएलियों के रूप में जानी जाने वाली बारह अरब जनजातियां इब्राहीम से अरब में अपने बेटे इश्माएल के माध्यम से निकली हैं; बहाई परंपरा का दावा है कि बहाउल्लाह अपनी पत्नी केतुरा के माध्यम से अब्राहम के वंशज थे। पुरातात्विक जांच की एक सदी के बाद भी, इन ऐतिहासिक कुलपुरूषों का कोई सबूत नहीं मिला है। अधिकांश विद्वानों का मानना है कि इब्राहीम की कहानी छठी शताब्दी ईसा पूर्व में उत्पन्न हुई थी, और इनकी उत्पत्ति की पुस्तक ऐतिहासिक घटनाओं का प्रतिनिधित्व नहीं करती है।<br />ईसाई पन्थ - जैन और बुद्ध के बाद यूरोप के भूमध्य सागरीय क्षेत्र के भूभागों में प्रतिपादित विचार पद्धति<br />सनातन में पश्चिम अर्थात मध्य-एशिया और यूरोप के भूमध्य सागरीय क्षेत्र के भूभागों में जैन और बुद्ध के बाद आज से 2024 वर्ष पूर्व येसु ख्रीस्त (Jesus Christ) द्वारा प्रतिपादित विचार पद्धति, ईसाइयत के रूप में विश्व के अधिकतम जनसंख्या द्वारा अनुसरित 43,000 से अधिक फिरकों में बंटा हुआ पंथ है। इस पन्थ की मान्यता है कि परमेश्वर आत्मा है और आत्मा का हड्डी और मांस नहीं होता है, जिसे हम देख नहीं सकते उसकी प्रतिमा कैसे बना सकते हैं? उस सर्वशक्तिमान परमेश्वर को कभी किसी ने भी शारीरिक आंखों से नहीं देखा। पर परमेश्वर ने मानवजाति पर अपनी प्रेम इस रीति प्रकट किया कि उसने मनुष्य रूप धारण किया। वह पराकर्मी परमेश्वर जिसने काल, समय और मनुष्य को बनाया। वह स्वयं अपने काल, समय, में सिमटकर आया, ताकि मानवजाति उसके द्वारा अपने अपने पापों से छुटकारा पा सके। चौथी सदी तक यह पन्थ किसी क्रांति की तरह फैला, किंतु इसके बाद ईसाई पन्थ में अत्यधिक कर्मकांडों की प्रधानता तथा पन्थ सत्ता ने दुनिया को अंधकार युग में धकेल दिया था। फलस्वरूप पुनर्जागरण के बाद से इसमें रीति-रिवाजों के बजाय आत्मिक परिवर्तन पर अधिक जोर दिया जाता है। ईसाई धर्मग्रंथ बाइबिल में दो भाग हैं। पहला भाग पुराना नियम कहलाता है, जो कि यहूदियों के धर्मग्रंथ तनख़ का ही संस्करण है। दूसरा भाग नया नियम कहलाता तथा ईसा मसीह के उपदेश, चमत्कार और उनके शिष्यों के कामों का वर्णन करता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>इस्लाम पंथ- सनातन का अरब और उत्तर अफ्रीकी शाखा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">इस्लाम (अरबी : अल-इस्लाम) एक प्रेषित परम्परा से निकला एकेश्वरवादी इब्राहीमी पन्थ है। इसकी शुरुआत 7वीं सदी के प्रारम्भ में, आज से हिजरी 1445 पूर्व अर्थात 622 AD के आसपास अरबी प्रायद्वीप में हुई। इस्लामी परम्परा के अनुसार, इस्लाम अल्लाह के अन्तिम पैगम्बर मुहम्मद के द्वारा मनुष्यों तक पहुँचाई गई अवतरित किताब कुरान की शिक्षा पर आधारित है, तथा इसमें हदीस, सीरत उन-नबी व शरीयत ग्रन्थ शामिल हैं। इस्लाम में सुन्नी, शिया, सूफ़ी व अहमदिया समुदाय प्रमुख हैं। इस्लाम की मज़हबी स्थल मस्जिद कहलाती हैं। अनुयाइयों की कुल आबादी के अनुसार इस्लाम विश्व का दूसरा सबसे बड़ा पन्थ है। इस्लाम क़ुरान पर आधारित है। इसके अनुयाइयों को मुसलमान कहा जाता है। इस्लाम केवल एक ही ईश्वर को मानता है, जिसे मुसलमान अल्लाह कहते हैं। हजऱत मुहम्मद अल्लाह के अन्तिम और सबसे महान सन्देशवाहक (पैग़म्बर या रसूल) माने जाते हैं। इस्लाम में देवताओं की और मूर्तियों की पूजा करना मना है। इस्लाम शब्द अरबी भाषा का (सल्म) से उच्चारण है। इसका मतलब शान्त होना है, अथवा समर्पित होना है; व्यक्ति ईश्वर प्रति समर्पित होकर ही वास्तविक शान्ति प्राप्त करता है। इस्लामी विचारों के अनुसार- ईश्वर द्वारा प्रथम मानव (आदम) की रचनाकर इस धरती पर अवतरित किया और उन्हीं से उनका ‘जोड़ा’बनाया, जिससे सन्तानोत्पत्ति का क्रमारम्भ हुआ! यह सन्तानोत्पत्ति निर्बाध जारी है। और यह विश्व का दूसरा सबसे  अधिक जनसँख्यावाला 72 फिरकों और 533 सम्प्रदायों में बंटा हुआ विचारधारा है। इस्लामों के लिये अल्लाह द्वारा रसूलों को प्रदान की गयी सभी मज़हबी किताबें वैध हैं। इस्लामों के अनुसार क़ुरआन ईश्वर द्वारा मनुष्य को प्रदान की गयी अन्तिम मज़हबी किताब है। क़ुरआन में चार और किताबों का महत्त्व है : (1) सहूफ़ ए इब्राहीमी जो कि हजरत इब्राहीम अलैहिस्सलाम को प्रदान की गयी थी, (2) तोराह जो कि हजरत मूसा अलैहिस्सलाम को प्रदान की गयी थी, (3) ज़बूर जो कि राजा दाउद अलैहिस्सलाम को प्रदान की गयी थी, (4) इंजील जो कि हजरत ईसा अलैहिस्सलाम को प्रदान की गयी थी। मुसलमान यह मानते हैं कि यहूदियों और ईसाइयों ने अपनी कि़ताबों के सन्देशों में बदलाव कर दिये हैं। मुसलमान के धारणाओं के अनुसार मानवजाति प्रमुख दो भागो में विभक्त हो गई -(1) एक समूह ईश्वरीय दूतों के बताए हुए सिद्धांतों (ज्ञान) के द्वारा अपना जीवन समर्पित (मुस्लिम) होकर संचालित करते, (2) दूसरा समूह जो अपने सीमित ज्ञान (अटकल, अनुमान) की प्रवृत्ति ग्रहण करके ईश्वरीय दूतों से विमुख (काफिर) होने की नीति अपनाकर जीवन व्यतीत करते। </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>सिख- सनातन के तना हिन्दू के संरक्षण के लिए बनी हुई शाखा</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सिख पन्थ समूह (खालसा या सिखमत; पंजाबी), 15वीं सदी में गुरु नानक देव जी द्वारा दक्षिण एशिया पर मुग़लिया सल्तनत के दौरान (1556-1707), लोगों के मानवाधिकार की हिफ़ाज़ात हेतु प्रारम्भ किया हुआ विचारधारा है। सिखों के धार्मिक ग्रन्थ श्री आदि ग्रंथ साहिब या गुरु ग्रन्थ साहिब तथा दशम ग्रन्थ हैं। सिख धर्म में इनके धार्मिक स्थल को गुरुद्वारा कहते हैं। सामान्यत: सिखों के दस सतगुरु माने जाते हैं, परन्तु सिखों के धार्मिक ग्रंथ में छ: गुरुओं सहित तीस भगतों की बानी है, जिन की शिक्षाओं को सिख मार्ग पर चलने के लिए महत्त्वपूर्ण माना जाता है।</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>चार्वाक और साम्यवाद</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>(कम्युनिज्म)- सनातन में ईश्वर को न मानने वालों के समूह</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">वैदिक काल से ही वेदों और ईश्वर को न मानने वाले समूह को चार्वाक की विचारधारा का माना जाता है। इस विचारधारा से सम्बंधित ग्रन्थ लगभग अप्राप्य हैं। पर्सिया, ब्रिटेन, जर्मनी, फ्रांस, इत्यादि यूरोपीय देशों में औद्योगिक क्रांति के समय कृषि और औद्योगिक मजदूरों के अमानवीय शोषण एवं अत्याचार के कारण कार्लमाक्र्स और फ्रेडेरिक एंजेल्स द्वारा प्रतिपादित कम्युनिस्ट पार्टी का घोषणापत्र (मैनिफेस्ट डेर कोमुनिस्टिशेन पार्टी) मूल रूप से 1848 में लंदन में प्रकाशित किया गया था। ‘दुनिया के मजदूरों, एकजुट हो जाओ! आपके पास खोने के लिए अपनी जंजीरों के अलावा कुछ नहीं है’नारे के साथ, घोषणापत्र एकजुटता के लिए एक निर्णायक और प्रसिद्ध आह्वान के साथ समाप्त होता है, जिसका निष्कर्ष है, (1) पूंजीवाद मानवता को आत्म-साक्षात्कार की संभावना प्रदान नहीं करता है, इसके बजाय यह सुनिश्चित करता है कि मनुष्य हमेशा के लिए पिछड़ा और अलग-थलग रहे, (2) पूंजीवाद सर्वहारा वर्ग को ध्रुवीकृत और एकीकृत करके अपना विनाश लाएगा, और एक क्रांति साम्यवाद के उद्भव की ओर ले जाएगी, (3) एक वर्गहीन समाज जिसमें ‘प्रत्येक का स्वतंत्र विकास सभी के स्वतंत्र विकास की शर्त है’। माक्र्स और एंगेल्स निम्नलिखित संक्रमणकालीन नीतियों का प्रस्ताव करते हैं : (1) भूमि और विरासत में निजी संपत्ति का उन्मूलन; (2) एक प्रगतिशील आयकर की शुरूआत; (3) विद्रोहियों की संपत्ति की जब्ती; (4) ऋण , संचार और परिवहन का राष्ट्रीयकरण; (5) उद्योग और कृषि का विस्तार और एकीकरण; (6) श्रम के सार्वभौमिक दायित्व का प्रवर्तन; और (7) सार्वभौमिक शिक्षा का प्रावधान और बाल श्रम का उन्मूलन । इस नवीनतम सनातन के शाखा के एक तिहाई से ज्यादा जनसँख्या है।</h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#F1C40F;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong> सभ्यता के उद्भव और पराभव के लिए मानव ही जिम्मेदार है चाहे ईश्वर को माने चाहे न माने। शाश्वत सत्य तो यह है की मानव नौं महीने माता के गर्भ में रहकर निरीह नंगा जन्म लेता है, लगभग 100 वर्ष के पूर्ण जीवन काल में लगभग 10 से 15 वर्ष माता-पिता के संरक्षण में रहकर कुछ जीवनयापन के तौरतरी के को परिस्थिति अनुरूप सीखता, देखता, अनुभव करता है...</strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>तो मानव कौन?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">सभ्यता के उद्भव और पराभव के लिए मानव ही जिम्मेदार है चाहे ईश्वर को माने चाहे न माने। शाश्वत सत्य तो यह है की मानव नौं महीने माता के गर्भ में रहकर निरीह नंगा जन्म लेता है, लगभग 100 वर्ष के पूर्ण जीवन काल में लगभग 10 से 15 वर्ष माता-पिता के संरक्षण में रहकर कुछ जीवनयापन के तौर-तरीके को परिस्थिति अनुरूप सीखता, देखता, अनुभव करता है, 16 से 20 वर्ष के उम्र तक में कुछ करने और विपरीत लिङ्ग के तरफ प्रकृति के वंशानुक्रम के नियम अनुरूप आकर्षित हो कर जोड़ी बनाने की भाव प्रारम्भ करता है, 50-60 के उम्र तक धन-संसाधनों के उपार्जन और परिवार बनाने और पालन करने में लगता है, 60-70 के उम्र तक अपने संतानों के उद्भव-पराभव देखता है और धीरे धीरे बुढ़ापा महसूस करने लगता है, 70-100 के मध्य मृत्यु आता है, कितने भी सामर्थ्य अथवा सम्पदावान हो, मृत्यु ने उसको जन्म के समय के स्थिति से भी निरीह बनाते हुए कहाँ ले जाता है, नहीं मालूम। इस प्रक्रिया को जानने के कोशिश में वेदों से लेकर कम्युनिस्ट मेनिफेस्टो तक के अनगिनत ग्रन्थ लिखे, बनाये गए, बनाये जा रहे हैं परन्तु मृत्यु भय सृस्टि के प्रत्येक जीव (वनस्पति भी शामिल है) को रहता है, कोई महसूस करता है परन्तु कुछ नहीं कर पाता, कोई किसी का प्राकृतिक आहार बनता है और उससे अलग पदार्थ बनकर निकलता है, मानव सभी प्रक्रिया को देखते हुए शोध-अनुसन्धान करता रहता है। प्रत्येक मृतक अपने-अपने समूह के बीज के रूप में पिता के वीर्य बनकर माता के रज से मिलकर फिर अज्ञात स्थान में अज्ञात परिस्थिति में पैदा हो कर फिर लगभग अधिकतम 100 वर्ष के जीवन यात्रा प्रारम्भ करता है, फिर से मृत्यु वरण कर, हिन्दू के अनुसार  फिर जन्म  लेने के लिए अथवा इस्लाम के अनुसार कयामत तक कब्र में इंतजार करने के लिए। जरुरी नहीं है की मानव ने जन्म लिया तो 100 वर्ष जियेगा, गर्भ में ही समापन भी हो सकता है, जन्म लेते ही मर भी सकता है, बालपन में अथवा युवा अथवा बृद्ध अवस्था कभी भी और कहीं भी मर सकता है। इसको क्यों आया है नहीं मालूम, क्या करने आया है नहीं मालूम, किसने भेजा है नहीं मालूम, अगले पल में क्या होगा नहीं मालूम, फिर भी जब तक श्वास प्रश्वास चलता है, सोचता, विचरता, विचारता, लड़ता, झगड़ता, सोता, जागता, कुछ न कुछ निर्देशित अथवा स्वेच्छा से कार्य करता रहता है और फिर अज्ञात विलीन हो जाता है, यह ही सनातन है, बाकी सब तो मानव ने अरबों वर्ष पहले से बीज रूप में संजोय अपरिमित ज्ञान और व्यवस्था श्रृंखलाओं के काल और परिस्थिति जन्य अनुभवों के संस्मरण के संरेखित छोड़े हुए पद्चिन्ह ही तो हैं! तो फिर सभी सनातन, न हिन्दू, न जैन, न बुद्ध, न ईसाई, न मुसलमान, न चार्वाक, न कम्युनिस्ट! सभी के सभी उस परम सत्ता के संतान जो एक कोशीय जैव से परिष्कृत होते होते मानव और देवत्व के अनवरत आवागमन चक्र में अज्ञात समय से आते जाते रहे हैं और अज्ञात समय तक आते जाते रहेंगे! अस्तु।।   </h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2024</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3585/sanatan--sanatan-dharma-and-indian-and-western-philosophy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3585/sanatan--sanatan-dharma-and-indian-and-western-philosophy</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Aug 2024 17:39:49 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-03/sanatan-dharma.jpg"                         length="185052"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        