<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7038/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B8%E0%A5%81--%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%82%C2%A0%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>प्राणा एवामृता आसु: शरीरं मर्त्यम् - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7038/rss</link>
                <description>प्राणा एवामृता आसु: शरीरं मर्त्यम् RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>प्राणविद्या</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साध्वी देवप्रिया</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in"><span>   </span></span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संकायाध्यक्षा</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">- </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानविकी एवं प्राच्य विद्या संकाय</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि विश्वविद्यालय</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3817/pranvidya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2025-05/pranayam.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     सृष्टि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के आदिकाल से हमारे पूर्वज जिस योग से प्रज्ञावान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वस्थ समृद्ध व विश्व विजेता रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सर्वोत्तम प्राणविद्या हमारे लिए आज भी उसी प्रकार पारसमणि के समान है जिस प्रकार यह सृष्टि के आदिकाल में थी। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">1.    </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणिक ऊर्जा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और ब्रह्माण्ड मूर्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमूर्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऊर्जाओं का एक सशक्त संघात है। भौतिक विज्ञान भी पदार्थ और ऊर्जा दो मूल घटकों को मानता है। पिण्ड की एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोशिका में तथा ब्रह्माण्ड के एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अणु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में प्रतिक्षण एक लाख से लेकर के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक रासायनिक गतिविधियाँ घटित होती हैं। जब प्राणायाम करते हैं तो समय के अनुपात में ये गतिविधियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 10 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 100 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तक बढ़ जाती हैं और शरीर एक दिव्य ऊर्जा पिण्ड के रूप में रूपान्तरित हो जाता है। इसी को श्रीमद्भगवत्गीता में कहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगदुत्थिता।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि भा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                             (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवत्गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 11.12)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस देह में अन्तर्निहित ऊर्जा को सकारात्मक दिशा में उद्बुद्ध एवं रूपान्तरित करके मनुष्य को निरोगी बनाकर उसकी सामथ्र्य को अनन्त गुणा बढ़ा देता है। इसलिए शास्त्र में कहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>न योगात् परम बलम्</strong></span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">घेरण्ड संहिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिद्धान्त पर हमारे पूज्य गुरुदेव ने स्वयं पर और समष्टि के करोड़ों लोगों पर प्रयोग किया। इसमें साधारण रोगों से लेकर वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कफ त्रिदोष एवं कैन्सर जैसे प्राणघातक रोगों से भी मुक्त किया है जिसके वैज्ञानिक प्रमाण पतंजलि संस्थान के पास है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Rejuvenation </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Secret </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गलत आहार से शरीर की शक्तियों का तथा गलत विचार से मन की शक्तियों का ह्रास होता है। क्रोध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तादि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के माध्यम से शरीर और मन विषैले बन जाते हैं उन्हें </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Detox </span><span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अपने सम्पूर्ण अस्तित्व को </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Healthy, Happy, Peaceful and auto-suggestions </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> युक्त बनाना यह प्राणायाम के द्वारा ही सम्भव है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मूलत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में भी प्राणविद्या का वर्णन इस प्रकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद् रप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-10.137.3)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भेषज है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऑक्सीजन एक मेडिसिन है। यह औषधि ही नहीं यह विश्वभेषज पूर्ण चिकित्सा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(complete medicine) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की समस्त दिव्यताओं का संवाहक है। प्राण एक समग्र चिकित्सा </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(holistic treatment) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का आधार सम्पूर्ण आरोग्य है। भौतिक अर्थात् दैहिक परिवर्तनों के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राण के द्वारा शरीर में जो भावनात्मक परिवर्तन आते हैं उनका बहुत ही प्रामाणिक व वैज्ञानिक प्रमाण भी हमारी शास्त्र परम्परा में है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रन्थों और पुराणों में एक कथा प्रसंग आता है कि जीर्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीर्ण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> च्यवन ऋषि को अश्विनी कुमारों ने फिर से युवा बना दिया। ये अश्विनी कुमार कोई और नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही हैं। कठोपनिषद् में यमाचार्य ने नचिकेता को जो उपदेश दिया था वह प्राणविद्या ही है। प्राणायाम एक शाश्वत </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Divine Therapy </span><span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणा एवामृता आसु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><a style="color:rgb(186,55,42);" href="https://www.google.com/search?sca_esv=ebbeb0c4a10a5966&amp;rlz=1C1GCEU_enIN1160IN1161&amp;biw=1366&amp;bih=607&amp;q=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%8F%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%82:+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%82+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D&amp;spell=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjK2N6_9KmNAxXwcGwGHc_XDLAQBSgAegQIDRAB"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्त्यम्</span></a> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">श</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.10.1.4.1)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राण के माध्यम से ही हम स्वयं को अजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बना सकते हैं। यह </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Vital Force </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है जो माँ के गर्भ से लेकर मरण पर्यन्त अहर्निश बिना विश्राम किये सतत अपना कार्य करती है। बृहदारण्यकोपनिषद् में विदेह जनक की सभा में विदग्ध शाकल्य ने याज्ञवल्क्य से देवों के बारे में प्रश्न पूछा तो उन्होंने क्रमश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: 3003, 33,6,2 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 1 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> देव का निरुपण करते हुए प्राण को ही एक मुख्य देव बताया है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कतम एको देव इति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण इति।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स ब्रह्म तदित्याचक्षते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बृहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- 303, 9.9)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही प्रजापति रूप में सबके केन्द्रों में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हृदयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या गर्भ में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हुआ नाना रूप से प्रकट हो रहा है। प्रश्नोपनिषद् में पिप्लाद ऋषि प्राण की महिमा गाते हुए कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम्। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मातेव पुत्रन् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                             (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्नोपनिषद्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.13)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> त्रिलोकी में जो कुछ भी है वह सब प्राण के वशीभूत है। हे प्राण तुम माता के समान हमारी पुत्रवत् रक्षा करो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्री और प्रज्ञा का वरदान दो। इतनी महान् प्राणशक्ति का प्राकट्य प्राणायाम की प्रक्रिया से ही सम्भव है। अष्टाङ्गयोग सनातन धर्म की रीढ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">; </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हड्डी के समान है। अष्टाङ्गयोग में चार बाह्य अंग हैं और तीन अन्तरङ्ग हैं और प्राण इन दोनों के बीच सेतु का काम करता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे स्थूल और सूक्ष्म दोनों प्रकार के रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व दोषों का नाश करके हमें स्थूल और सूक्ष्म दिव्य एवं पवित्र शक्तियों से सम्पन्न बनाता है। महर्षि व्यास योग दर्शन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2-28 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का भाष्य करते हुए लिखते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योगाङ्गानुष्ठानमशुद्धेर्वियोगकारणम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा यथा च क्षीयते </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अशुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तथा तथा क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्धते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">                                                                                 (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यासभाष्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2.28)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्गपुराण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसाद इति सम्प्रोक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वान्ते त्विह चतुष्टये। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्गपुराण</span></strong></span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong>-1.8.5</strong></span>5.60)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्गपुराण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में प्रसाद नामक प्राणायाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिद्धि का स्वरूप अधिक विशद रूप से बताया गया है। वह इस प्रकार है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणोऽपान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समानश्च उदानो व्यान एव च।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">61</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनञ्जय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एतेषां य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">62</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयाणं कुरुते तस्माद्वायु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण इति स्मृत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">63</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यानो व्यानामयत्यघौ व्याध्यादीनां प्रकोपक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वेजयति मर्माणि उदानोऽयं प्रकीर्तित</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">64</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समं नयति गात्रणि समान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च वायव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्गारे नाग आख्यात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कूर्म उन्मीलने तु स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">65</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कृकल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धनञ्जयो महाघोष</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स मृतेऽपि हि।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">66</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसादोऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">67</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।। </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-14.11)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणदर्शक तालिका</span></span></strong></h5>
<p><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/pranvidya.jpg" alt="pranvidya" width="753" height="1043"></img></span></span></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3817/pranvidya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3817/pranvidya</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:56:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2025-05/pranayam.jpg"                         length="153532"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        