<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7041/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>गीता का ज्ञान पाने की अभीप्सा का स्वरूप क्या है - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7041/rss</link>
                <description>गीता का ज्ञान पाने की अभीप्सा का स्वरूप क्या है RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>गीता का ज्ञान पाने की अभीप्सा का स्वरूप क्या है?</title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रो</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रामेश्वर मिश्र पंकज</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3821/what-is-the-nature-of-the-aspiration-to-attain-the-knowledge-of-the-gita"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/create_image_of_202604021657.png" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">     विषय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और अधिकारी से वक्ता का संबंध क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ये संबंध है कि जो ज्ञान प्राप्त करना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चाहते हैं ज्ञान और उस ज्ञान के द्वारा बल प्राप्त कराना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ये उनका प्राप्य हुआ। यह है अनुबंध चतुष्टय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कौन है और विषय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तथा अधिकारी के साथ इस कार्य का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कर्म का संबंध क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पहले जानना आवश्यक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विमर्श से मेरा संबंध क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यह है कि मैं बहुत ही कम आयु से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जन्मों के संस्कार के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अध्ययन करता रहा हूँ। बहुत कम आयु में पूरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कंठाग्र हो गए थे। फिर निरंतर जीवन में यथाशक्ति यथामति अपने धर्माचरण करते हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्यों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पालन करते हुए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ज्ञान का मनन भी करता रहा हूँ। तथापि इस पर बोला या लिखा इसलिए नहीं कि मुझे सदा लगता था कि बोलना या लिखना उचित है या नहीं। क्योंकि एक से एक ज्ञानी एक से एक संत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से एक महान भक्त विद्यमान हैं। उनको सुनता रहता हूँ। हम सब उनको सुनें। श्रेष्ठ विद्वान है। परम पूज्य स्वामी रामदेव जी महाराज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूज्य स्वामी ज्ञानानंद जी महाराज सहित बीसों परम पूज्य संत हैं। उन्हें पढ़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुनें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अब मुझे लगा कि कुछ चीजें ऐसी हैं कि जो बहुत अधिक ज्ञानी लोग नहीं हैं और बहुत अधिक सिद्ध भक्त भी नहीं है बल्कि जो अभी बीच में हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लिए मैं कुछ उपयोगी बात बता सकता हूँ। यह छोटी सी सेवा है। छोटा सा अनुष्ठान है। छोटा सा कार्य है। कर रहे हैं। यह किसी भी तरह का दावा नहीं है कि मैं गीता का परम अधिकारी हूँ या गीता ज्ञान मुझ में सबसे अधिक है। बिल्कुल नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम एक तरह से साथ साथ चर्चा और विमर्श करेंगे। थोड़ा अधिक समय इसमें लगाने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिक समय इसमें मनन करने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करने के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पाठकों की सहायता कर सकता हूँ। इसलिए यह शृंखला शुरू की है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिक ज्ञान जिसे चाहिए तो पूज्य स्वामी जी सहित एक से एक सिद्ध पुरुष हैं भारतवर्ष में जो गीता पर ज्ञान दे रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पास जाना चाहिए। हम आपको प्रेरणा दे सकें उनके पास जाने की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसकी सार्थकता है। तो केवल ऐसे लोगों को जो अभी बहुत ही उच्च कोटि के भक्त नहीं है और उच्च कोटि के ज्ञानी भी नहीं है बल्कि थोड़ा सा हमारे जैसे हैं या हमसे अभी एक दो कक्षा नीचे हैं उनको गीता के विषय में जानकारी देने के लिए यह सारा प्रयास है। यही इस लेख का संबंध है विषय के साथ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीमांसा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दो तीन बातें हैं। विश्व ज्ञान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ज्ञान और ब्रह्म ज्ञान। तीनों को गीता में किस प्रकार प्रतिपादित किया गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विषय में हम चर्चा करेंगे। जो एक पारंपरिक शैली होती है ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शुरू से एक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्लोक उठाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उनका अर्थ बताए। वह नहीं करेंगे। यदि आपको स्वयं गीता के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अनुसार जानने की बहुत जिज्ञासा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गीता का श्लोक कंठाग्र कर लेना चाहिए और जो लोग सुन रहे हैं उनसे मैं यह अनुरोध भी करूंगा कि बहुत कम आयु में अपने बच्चों को गीता जहां तक हो अगर बच्चा मेधावी है और उसकी स्मरण शक्ति अच्छी है तो उसे कंठाग्र करा देना चाहिए। इसके बहुत लाभ हैं। वो अर्थ नहीं जानेगा। जैसे अष्टाध्यायी हम रटते हैं तो शुरू में तो उसका अर्थ नहीं पता होता। गुरु मुख से सुनते हैं। बारंबार अभ्यास करते हैं। तब जाकर व्याकरण का ज्ञान होता है। मैं तो आज तक दावे से नहीं कह सकता कि मैं पूरा व्याकरण जानता हूँ क्योंकि विधिवत पर्याप्त समय नहीं लगाया। तो मैं तो सदा यहां तक कि जो ब्रह्मचारी हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूछता हूँ भाई इस शब्द की धातु क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसका बनना सिद्ध कैसे होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बताइए। क्योंकि बहुत से नए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शब्द ऐसे आ जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समय नहीं लगाया है। लेकिन फिर भी रटना तो चाहिए। अष्टाध्यायी रटनी चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रखते हैं तो योग दर्शन के सारे सूत्र रट लेने चाहिए और कुछ नहीं करें तो भी गीता के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रटना तो कोई कठिन नहीं है और इसके बहुत लाभ हैं। ऐसे बहुत से मित्र हैं जो मेरे जैसी परिपक्व आयु का हो जाने के बाद मेरे संपर्क में आए और क्योंकि राष्ट्र भक्ति मेरी सबसे प्रबल वासना थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आकांक्षा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मैं अपनी समझ से देश के विषय में ज्यादा सोचता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़ता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व लिखता रहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> : </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इतिहास</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और राजनीति शास्त्र आदि ही ज्यादा पढ़ता लिखता रहा। तो कइयों ने कहा कि भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो कभी इसे पढ़ते नहीं दिखते। गीता आपने तो नहीं पढ़ी। ऐसे बहुत से लोग हैं जो कहते हैं आप तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 25 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में गीता और उपनिषद् पढ़ते नहीं दिखते। लेकिन जब आप बोलते हैं तो आप श्लोक बोलते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बोलते हैं तो यह कहां से आया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वही बचपन में जो अच्छे से स्मरण कर लिया था बारंबार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आया। इसलिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रट लेना कोई कठिन चीज नहीं है और प्रत्येक व्यक्ति को उसे रट लेना चाहिए। कम से कम अपने बच्चों को किशोरावस्था में ही रटा देना चाहिए। मुझे भी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 11 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की उम्र तक सब कुछ रट गया था अष्टाध्यायी और गीता के</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 700 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी। ऐसा करना चाहिए। अगर नहीं किया तो भी इस चर्चा में आप अवश्य शामिल हो सकते हैं। पर रटा देने से बहुत लाभ होता है इसलिए बहुत से लोग पहले रटते ही थे। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो शायद वैसा नहीं है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो पहले आसपास यह परिवेश व्याप्त रहता था कि अरे ये गीता पढ़ेगा तो संन्यासी हो जाएगा। मेरे माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी बहुत भयभीत रहते थे क्योंकि पिताजी और माताजी रामचरित मानस तो बहुत पढ़ते थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी थे लेकिन गीता उन्होंने नहीं पढ़ा था। केवल सुनते थे। कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो उनको भी ये भय हुआ। मोहल्ले वालों ने भी कहा कि ये तो संन्यासी हो जाएगा। लेकिन भाग्य की बात है कि उन्होंने रोका नहीं और फिर मैं सन्यासी हुआ भी नहीं। वैसे ये मत समझिए कि असर नहीं होता। गीता का असर होता है और एक समय मेरे मन में संन्यास की प्रचंड आकांक्षा भी जगी थी। दीक्षा की तिथि भी तय हो गई थी। परंतु फिर एक सिद्ध पुरुष मिले और उन्होंने कहा कि अभी तुम में रजोगुण भी है और उन्होंने मेरे मस्तक को देखते हुए कहा कि अभी तुम में तो गृहस्थ होने के लक्षण हैं। अभी तुम आगे चलके गृहस्थ होने वाले हो। तब मेरी बहुत कम आयु थी तो उन्होंने कहा कि तुम तो गृहस्थ जीवन जियोगे। उसके बाद फिर भले चाहो तो संन्यास ले लेना या नहीं लेना। संन्यासी जैसे ही रहोगे। लेकिन पहले एक बार तुम्हें गृहस्थ जीवन में जाना होगा। तो क्योंकि मैं उनके प्रति बहुत श्रद्धा रखता था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मान गया। तो दीक्षा की तिथि तय होकर भी फिर मैंने संन्यास नहीं लिया और उनकी बात सही सिद्ध हुई। पर संन्यास कोई ऐसी निंदनीय बात भी नहीं है कि अगर आपका बच्चा गीता पढक़र कम आयु में संन्यास ले लेता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह शुभ ही होगा।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जन्म जगती तल तासू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान राम के द्वारा प्रतिपादित धर्म का अनुयाई हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीवन तो धन्य है ना। और यह भी कहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धन्य जन्म जगती तल सोई। रघुपति भगत जासु सुत होई।</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>’</strong> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पुत्र भगवान श्री राम और भगवान कृष्ण का भक्त हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पढऩे लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पढऩे लगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में खो जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ना केवल उस बच्चे का जीवन धन्य है बल्कि उसके माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का भी जीवन धन्य है। तो डरिए नहीं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लाखों में एकाध ऐसे होते हैं जो केवल इस तरह से पढ़ के संन्यासी हो जाएँ। गीता का महत्व इसलिए भी है कि वह सभी शास्त्रों का सार है। सभी शास्त्रों का अध्ययन करना केवल उनके लिए है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जीवन में संस्कार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">परिवेश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है और प्रेरणा है। लेकिन सनातन धर्म के प्रत्येक अनुयाई को उनको सार रूप में अगर जानना है जो कि जानना ही चाहिए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गीता अवश्य पढऩी चाहिए। तो इसलिए हम सबको गीता का ज्ञान प्राप्त करना चाहिए और फिर इसके बाद उसको पढ़ लेने से या उसका सामान्य अर्थ जान लेने से नहीं होता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बारंबार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुरु मुख से अथवा विद्वानों के मुख से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संतो महात्माओं के मुख से उसको सुनकर उसका मनन करना चाहिए। तब वह धीरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दृढ़ होता है। इसमें समय क्यों लगता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोई भी चीज सुन लें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसमें चित्त स्थिर क्यों नहीं रहता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी उत्तर गीता में ही है। अभी आज केवल भूमिका रूप में एक बात बता देते हैं कि सामान्यत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जो शंकाएं उठाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मर जाएंगे और फिर तो कुल प्रदूषित हो जाएगा और हम सब नरक में जाएंगे और हमें कितना कलंक लगेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> -</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अहो वत् महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यद् राज्यसुख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोभेन हन्तुं स्वजनं उद्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (1/45)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जितनी शंकाएं उठाता है अर्जुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान खंडन कर देते हैं। खंडन तो शुरू से ही करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (2/11)</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तू क्या पंडिताई झाड़ रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञावाद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> झाड़ रहा है और जबकि तू ऐसी बातों के लिए सोच कर रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और चिंता कर रहा है जो सोचने के योग्य ही नहीं है। तो तू मूर्ख है। एक तरह से कह दिया। या कह दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्यं मास्म गम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong> </strong>- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पार्थ क्लैव्य को मत प्राप्त हो। क्लैव्य का अर्थ है सिकुडऩा। लोग उसको काम संबंधी विषय में ले लेते हैं। जबकि उसका सही अर्थ है सिकुडऩा। पूरी तरह खिला नहीं होना। सिकुड़ जाना। तो भगवान अर्जुन से कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन सिकुड़ गया है। तू क्लीव हो रहा है। क्लीव कौन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन बुझ गया है। जिसका मन सिकुड़ गया है। तो जिस विषय में आप का मन सिकुड़ गया है उस विषय में आप क्लीव हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। हमारे यहां वो केवल रति से संबंधित नहीं है। जिस विषय में भी आपकी गति नहीं है। राजनीति में बहुत से लोग नपुंसक हैं। राजनीति में रहकर आपको बड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पद मिल गए और फिर भी आप कुछ नहीं करते तो कहेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नपुंसक है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नपुंसक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राजपुरुष है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सेक्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसका संबंध नहीं। तुम सत्ता में गए हो और सत्ता का जो उपयोग घोषित किया था तुमने कि हम देश की सेवा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की सेवा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रक्षा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रक्षा करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का कल्याण करेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में धर्म मर्यादा स्थापित रखेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लॉ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एंड ऑर्डर को मेंटेन रखेंगे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी आप प्रतिज्ञा करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप उसे नहीं करते तो धर्मज्ञजन कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नपुंसक है। इस विषय में नपुंसक। जिस विषय का तूने दावा किया था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विषय में तू नपुंसक है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तू</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो यहां लडऩे आया था ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शूरवीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के रूप में आया था ना। कायर तो नहीं आया था रण भूमि में। तो यहां आकर तेरा मन सिकुड़ रहा है। हे पार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मत प्राप्त हो। छाती खोल के लड़। कैसे लड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वर्णन करते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मत प्राप्त हो। सिकुड़ मत। इतना हिसाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मत कर। इनको यह कि हमारे नाना हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाबा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दादा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताऊ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमुक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाएंगे। इतना हिसाब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करके मन को सिकोड़ लेना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सिकुड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्लैव्य है। बहुतेरे नेता इस अर्थ में क्लीव हैं। धर्म की रक्षा नहीं करते। सत्ता के हिसाब किताब में लगे रहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की दृष्टि से वे क्लीव हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बात यह कि जो जो भी शंकाएं अर्जुन उठाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो नहीं होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो नहीं होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कल को अगर इसका पालन नहीं कर पाया तो कहीं नष्ट तो नहीं हो जाऊंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छिन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो नहीं हो जाऊंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> यहां का रहूँगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वहां का रहूँगा। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उन सबको कह देते हैं कि नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गति तात गच्छति।।</span></strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"><strong>’ </strong>(6/40)</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्याण</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के मार्ग में उठाया कोई भी पग निष्फल नहीं होता। सबका समाधान कर देते हैं। जो जो शंका उठाता है अर्जुन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह अपने पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताऊ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के वध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चाची को विधवा बनाने या भाइयों के वध के विषय में हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि के वध से संबंधित हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पडऩे वाला पाप हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भाइयों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से राज्य छीनने से होने वाला पाप हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> योग से स्खलित हो गया तो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मैं नष्ट ना हो जाऊं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चिन्नो भयविभ्रष्टश्छिन्ना भ्रमित नश्यति।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/38)</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ना हो जाए। तो सब का भगवान कृष्ण खंडन कर देते हैं। नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नहीं है। कहीं कहते हैं तू क्लैव्य को मत प्राप्त हो। तू अशोचनीय को मत सोच। तू ज्यादा पंडिताई और प्रज्ञावाद मत झाड़। तू तो मूर्ख है और प्रज्ञावाद झाड़ रहा है। पंडिताई की बात कर रहा है। सब कह देते हैं। हर बात का खंडन करते हैं। बस एक ही शंका है अर्जुन की</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान स्वीकार कर लेते हैं कि हाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तेरी शंका सही है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वो कहता है कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">योऽयं योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वया प्रोक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साम्येन मधुसूदन।</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="hi" xml:lang="hi">एतस्याहं न पश्यामि चंचलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/33)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भगवान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ये जो योग बताया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसमें स्थिर रह पाऊंगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मुझे नहीं लगता। चंचलम् हि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हे कृष्ण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो चंचल है। तो यही एक शंका है जिसको भगवान कृष्ण तत्काल स्वीकार कर लेते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><strong><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/35)</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तत्काल भगवान कृष्ण स्वीकार कर लेते हैं कि हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का मन चंचल है। एक ही बात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की एक ही शंका ऐसी है जिसको वे कहते हैं कि हाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तेरी शंका सही है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महाबाहु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशय।</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इसमें कोई संशय ही नहीं है कि ये जो मन है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निग्रह बहुत कठिन हैं और यह चंचल है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम जो भी कुछ सुनते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी शास्त्र सुनते हैं वह हमारे चित्त में स्थिर रहे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लिए तो मन का संयम आवश्यक है ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्जुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ने भी यही कहा था ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलं हि मन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्णा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाथि बलवद् दृढ़म।।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (6/34)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मधुसूदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन स्वभाव से चंचल है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को मथता रहता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बलवान है और इस प्रवृत्ति में यह दृढ़ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वृत्ति में लगा रहता है। काम के समान इसमें वेग है बलवद् है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही बलवान है और दृढ़ है। तो भगवान भी कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">असंशयं महाबाहो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मनो दुर्निग्रहम् चलमं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मन को कैसे इस योग्य बनाया जाए कि वह शास्त्र के ज्ञान को चित्त में स्थिर कर सके। तब फिर जाकर इसकी पात्रता आती है कि हम शास्त्र के ज्ञान को ग्रहण करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्र</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के ज्ञान का अनुशीलन करें। उसको चित्त में ऐसे स्थिर करें कि वो हमारे कर्म में फलित हो। यानी शास्त्र हमारे संस्कार का अंग बन जाए। हमारी स्मृति में स्थिर हो जाए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति किन्ही आकांक्षाओं को जन्म देती है और प्रत्येक आकांक्षा अंत में किन्ही स्मृतियों को जन्म देती है। इसलिए योग साधना में आगे जाकर स्मृति पर भी नियंत्रण किया जाता है और आकांक्षाओं पर तो किया ही जाता है। प्रत्येक स्मृति का फल किसी ना किसी आकांक्षा में होता है। आपको जो भी याद आएगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहीं ना कहीं कोई इच्छा होगी ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाई</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> याद आएगी तो अरे किसी दिन खाया जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अच्छी मिठाई है वो। या यह कि उन्होंने बहुत अच्छा भोजन बनाया था। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति किसी आकांक्षा को जन्म देती है। हमारे पूर्वज ऐसे वीर थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति हमको वीरता का भाव देगी। हम भी वीर बनें। इसीलिए जो दुष्ट हैं अथवा जो दुष्टों के गुलाम हैं भारत में इस समय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप को हिंदुत्व निष्ठ आदि कहने वाले बहुत से लोग हैं जो वस्तुत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दुष्टों की बुद्धि के गुलाम हैं। मूढ़ता के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के कारण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कि आपको नष्ट करना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सनातन धर्म को और हिंदू राष्ट्र को नष्ट करना चाहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुलाम लोगों में सबसे अधिक ये दम्भ है कि हम हिंदू राष्ट्र को सुदृढ़ बनाएंगे और हम तो हिंदू राष्ट्र के लिए जी रहे हैं। लेकिन वह स्मृति भ्रष्ट हैं तो बकते रहते हैं कि हम तो सदा से गुलाम रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हम तो क्या है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वज तो ऐसे थे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो यह भी नहीं किया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी नहीं किया। ग्लानि है दास्य भाव। जब तुम में हीनता आ गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही आ गई तो तुम क्या भला करोगे समाज का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो मनोरोगी हो जाओगे। तो ऐसे भी लोग हैं स्मृति भ्रष्ट। आपकी स्मृति भ्रष्ट हो गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी स्मृति अवसाद या ग्लानि की ओर ले जाने वाली हो गई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी स्मृति ऐसी हो गई कि आप में अपने प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वजों के प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> राष्ट्र के प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म के प्रति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लानि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्लैव्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सिकुड़ा हुआ है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो क्लीव भी नहीं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटित ही नहीं हुआ वो आपने ऊपर आरोपित कर लिया है। आपके शत्रु ने कहा कि आप तो मुसलमानों से बहुत हारे। आपने भी रट लिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो क्या बताएं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बड़े नीच हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो हमको मारते ही रहे हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाप को मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाप के बाप को मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मारा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> किसकी बात कर रहे हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो राजाओं के वृत्त भरे पड़े हैं तमाम राजपूत राजाओं के। मराठों का वृत्त पढ़ते चले जाइए। वीरता के वृत्त हैं। हां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कहना सही है कि वह शत्रु बहुत नीच था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पापाचारी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्ट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">राक्षस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसको ऐसे ठीक किया। अमुक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अमुक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कष्ट सहते हुए भी। हमारे बेटे को मार डाला। सभी को मार डाला। फिर भी हम धर्म पर दृढ़ रहे। तो हमारे जो पूर्वज हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पूर्वज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति तो ऐसी है। एक ही घटना है। उसके अन्याय को</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को वो भी याद करते हैं लेकिन अपनी वीरता के साथ कि अच्छा वो इतना अन्यायी था</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी हमने हरा दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी हमने कुचल दिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भी हमने नियंत्रण कर दिया। ये है स्मृति साधन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नहीं किया तो आप क्या कहते फिरते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तो ऐसा देश है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूर्ख लोग कहते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 2000 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से देश गुलाम था। तुम्हारे पिताजी गुलाम रहे होंगे। तुम्हारे पूर्वज गुलाम रहे होंगे। यहां तो ऐश्वर्य ही ऐश्वर्य रहा है। संसार में सबसे बड़ा योद्धा समाज है भारत। इसको आप क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बकते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपकी स्मृति भ्रष्ट है तो क्या होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आकांक्षा भी नहीं होगी। जिसकी स्मृति भ्रष्ट है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति अवसाद की ओर ले जाने वाली है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्मृति देश के विषय में भी ऐसी है कि उससे उसका मन बुझ जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह कुछ नहीं करेगा। </span><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाण्डीवं संरसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ (1/30)</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से गाण्डीव नीचे खिसक रहा है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जल रही है चिंता से। उससे पूर्व क्या स्थिति है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:- <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सीद्न्ति मम गात्राणि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुखं च परिशुष्यति।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शिथिल हो रहा है और मुँह सूख रहा है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन का यह हाल है कि पसीना आने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कांपने लगा और गांडीव हाथ से खिसकने लगा। स्मृति के कारण। ऐसी स्मृति आ गई कि अरे यह होगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वो होगा। तो फिर आपने अगर देश के विषय में ऐसी स्मृति कर ली कि जिससे आपको लगता है कि सब अंधेरा ही अंधेरा है तो आप किसी काम के नहीं हैं। आप एक मनोरोगी हैं। आप देश के किसी काम के नहीं है। अर्जुन से अधिक बलवान तो आप नहीं हैं ना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन ही कांपने लगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन का ही गांडीव खिसक गया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अर्जुन के ही शरीर में दाह उत्पन्न हो गया तो आपके तो जीवन भर दाह रहेगा। भारत के विषय में अगर आपने ग्लानि पाल ली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आपके सारे जीवन केवल आपका मन जलेगा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बुद्धि कुंठित रहेगी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उदासीन रहेंगे। तो स्मृति का साधन कैसे करें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लिए मन की स्थिरता आवश्यक है। </span><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवसायत्मिका बुद्धि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एकेह कुरु नंदन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> एकाग्रता। बुद्धि की एकाग्रता कैसी हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की एकाग्रता कैसी हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पर हम आगामी अंक में चर्चा करेंगे।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>सनातन वैभव</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3821/what-is-the-nature-of-the-aspiration-to-attain-the-knowledge-of-the-gita</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3821/what-is-the-nature-of-the-aspiration-to-attain-the-knowledge-of-the-gita</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:53:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/create_image_of_202604021657.png"                         length="2835455"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        