<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7043/thyroid-gland" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>Thyroid gland - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7043/rss</link>
                <description>Thyroid gland RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>थायरॉइड</title>
                                    <description>
                        <![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">. </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अरुण पाण्डेय </span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि आयुर्वेद कॉलेज</span></strong><strong><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">, </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]>
                    </description>
                
                                    <content:encoded>
                        <![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/thyroid.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:99.9872%;border-width:1px;background-color:#C2E0F4;border-color:#C2E0F4;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8852%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(194,224,244);">
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> <span style="color:rgb(186,55,42);">  थायरॉइड का प्रमुख कारण अस्वस्थ खान</span></span><span style="color:rgb(186,55,42);"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान और तनावपूर्ण जीवनशैली है। इससे हार्मोनल असंतुलन की स्थिति बनती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो एक बड़ी समस्या है। इससे उत्पन्न तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर में आयोडीन की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल संक्रमण आदि के कारण महिलाओं में विभिन्न प्रकार की समस्याएं पैदा होती हैं।</span></span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">घरेलू उपचार व निवारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक आम बीमारी है जो वर्तमान में तेजी से अपने पैर पसार रही है। इसका प्रमुख कारण अस्वस्थ खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और तनावपूर्ण जीवनशैली है। इससे हार्मोनल असंतुलन की स्थिति बनती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एक बड़ी समस्या है। इससे उत्पन्न तनाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडीन की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वायरल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संक्रमण आदि के कारण महिलाओं में विभिन्न प्रकार की समस्याएं पैदा होती हैं। थायरॉइड उन्हीं में से एक है। मेडिकल की भाषा में कहें तो जब थायरॉइड हार्मोन यानी ट्राईआयोडोथायरोनिन या थायरोक्सिन के स्तर में असंतुलन होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उसे थायरॉइड कहते हैं। यह महिला और पुरुष दोनों में समान प्रभाव दिखाता है लेकिन पुरुषों की तुलना में यह महिलाओं में आम रोग है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के अनुसार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व कफ के असंतुलन के कारण थायरॉइड होता है। जब शरीर में वात एवं कफ दोष हो जाता है तब व्यक्ति को थायरॉइड होता है। आयुर्वेदीय उपचार द्वारा वात और कफ दोषों को सन्तुलित किया जाता है। अच्छी बात तो यह है कि घरेलू उपचार से भी थायरॉइड को ठीक किया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रन्थि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thyroid gland) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अवटु ग्रन्थि भी कहा जाता है। यह मानव शरीर में पाई जाने वाली सबसे बड़ी अतस्रावी ग्रंथियों में से एक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> द्विपिंडक रचना हमारे गले में स्वर यंत्र के नीचे </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Cricoid Cartilage </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> लगभग समान स्तर पर स्थित होती है। शरीर की चयापचय क्रिया में थायरॉइड ग्रंथि का विशेष योगदान होता है। यह ग्रन्थि </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">Tri–iodothyronin (T3) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">Thyrocalcitonin </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन स्रावित करती है। ये हार्मोन शरीर के चयापचय दर और अन्य विकास तंत्रों को प्रभावित करते हैं। थायरॉइड हार्मोन हमारे शरीर की सभी प्रक्रियाओं की गति को नियंत्रित करता है। इसके दो प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अतिसक्रियता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरॉइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyrodism)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)     </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अल्पसक्रियता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> - </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथायराइड</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरायडिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की स्थिति में थायरॉइड हार्मोन का निर्माण अधिक मात्रा में होता है और हाइपोथायरायडिज्म में हार्मोन का उत्पादन कम होता है। जब भी हमारे शरीर में हार्मोन का संतुलन बिगड़ता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे शरीर के वजन में भी काफी उतार चढ़ाव देखने को मिलता है। जिससे थायरॉइड की समस्या उत्पन्न होती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड का क्या पैमाना है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">?</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की नार्मल रेंज महिलाओं और पुरुषों में एक समान ही होती है। दोनों में ही नार्मल रेंज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.4 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.0 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीच होती है। नॉर्मल रेंज में फर्क सिर्फ उम्र का होता है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 18 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 50 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लोगों में थायरॉइड का स्तर करीब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.5 - 4.1 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीच होता है। वहीं दूसरी तरफ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 51-70 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के लोगों में यह स्तर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 0.5 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> 4.5 mU/L </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करीब होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पिट्यूटरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि रोग का इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉयड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैंसर का इतिहास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व वृद्धावस्था जैसी स्थितियों में टीएसएच को एक एंडोक्रिनोलॉजिस्ट द्वारा निर्देशित एक अलग श्रेणी में रखा जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड ग्रंथि की अतिसक्रियता </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyroidism)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि की अतिसक्रियता के कारण </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">T4 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">T3 harmone </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आवश्यकता से अधिक उत्पादन होने लगता है जिससे शरीर ऊर्जा का उपयोग अधिक मात्रा में करने लगता है। इसे ही हाइपरथायरायडिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hyperthyroidism) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। इसमें थायरॉइड हार्मोन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Thyroid harmone)  </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिकता के कारण शरीर में चयापचय यानी मेटाबोलिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Metabolis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हर काम तेजी से होने लगता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पतला होना एवं झडऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पसीना आना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का काँपना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कमजोरी एवं दर्द रहना</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दिल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की धडक़न बढऩा</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> घटन</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में मासिक धर्म की अनियमितता</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण ओस्टियोपोरोसिस </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Osteoporosis) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वजह से हड्डी में कैल्शियम तेजी से खत्म होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड ग्रंथि की अल्पसक्रियता </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism)</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की अल्प सक्रियता के कारण हाइपोथायरायडिज्म </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Hypothyrodism) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जाता है। इसके सामान्य लक्षण निम्र प्रकार हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">(Depression)</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थकान बना रहना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की धीमी गति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और आँखों में सूजन।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भूलना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के प्रति अधिक संवेदनशील होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाबोलिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धीमा पडऩे के कारण वजन बढऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाखूनों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का पतला होना एवं टूटना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सूखापन आना और खुजली होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में दर्द और मांसपेशियों में अकडऩ होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का अधिक झडऩा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कन्फ्यूज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में असमर्थ होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में नकारात्मक विचार का आना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म में अनियमितता होना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में कोलेस्ट्रॉल का स्तर बढ़ जाना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में इसके कारण बांझपन आ सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड के कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तनावपूर्ण जीवन जीने से थायरॉइड हार्मोन की सक्रियता पर असर पड़ता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडीन की मात्रा कम या ज्यादा होने से थायरॉइड ग्रंथियाँ विशेष रूप से प्रभावित होती हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग अनुवांशिक भी हो सकता है। यदि परिवार किसी सदस्य को यह समस्या रही हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अन्य सदस्यों को भी यह समस्या हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में गर्भावस्था के दौरान थायरॉइड हार्मोन्स में असंतुलन देखा जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इस समय महिलाओं के शरीर में कई हार्मोनल बदलाव आते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में सोया उत्पादों का अधिक इस्तेमाल करने के कारण।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाशिमोटो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग थायरॉइड ग्रंथि के किसी एक भाग को निक्रिय बना देता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि में सूजन आने के कारण भी थायरॉइड होता है। शुरुआत में इसमें थाइरॉइड हार्मोन का अधिक उत्पादन होता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बाद में इसमें कमी आ जाती है। इस कारण हाइपोथायरायडिज्म हो जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में आयोडिन की कमी के कारण हाइपोथायरायडिज्म हो जाता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयोडिन युक्त नमक का इस्तेमाल करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेव्स</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रोग व्यस्क लोगों में हाइपोथायरायडिज्म होने का मुख्य कारण है। इस रोग में शरीर की रोग प्रतिक्षा प्रणाली ऐसे एंटीबायोडिट्स का उत्पादन करने लगती है जो ञ्जस्॥ को बढ़ाती है। यह अनुवांशिक बीमारी है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पीढ़ी दर पीढ़ी चलती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बीमारी गण्डमाला या घेंघा रोग के कारण भी हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण भी हाइपोथायरायडिज्म हो सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं में थायरॉइड के साइड इफेक्ट्स </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्रंथि के महिलाओं के प्रजनन तंत्र में बहुत बड़ी भूमिका निभाती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निम्र दुष्परिणाम हो सकते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विकारों के कारण मासिक धर्म असामान्य हो सकता है। थायरॉइड हार्मोन का असामान्य रूप से अधिक या कम होना हल्का या हेवी मासिक धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मासिक धर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मासिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धर्म की अनुपस्थिति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एमेनोरिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> महिला को अंडरएक्टिव थायरॉइड है तो ओवरी में सिस्ट विकसित होने का खतरा बढ़ जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाशय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से अंडा रिलीज होने की प्रक्रिया को ओवुलेशन कहते हैं। थायरॉइड ओवुलेशन की प्रक्रिया को प्रभावित कर सकता है या पूर्ण रूप से रोक सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गंभीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हाइपोथायरायडिज्म ओव्यूलेशन के रुकने और स्तन में दूध उत्पादन का कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन की कमी गर्भपात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पहले प्रसव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्टिलबर्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से पहले या प्रसव के दौरान शिशु की मृत्यु</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">), </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोस्टपार्टम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हेमरेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोत्तर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रक्तस्राव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कारण भी बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के दौरान ओवरएक्टिव थायरॉइड से पीडि़त महिला को गंभीर मॉर्निंग सिकनेस का खतरा अधिक होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> विकार रजोनिवृत्ति</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेनोपॉज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> शुरुआत का कारण बन सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरएक्टिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड विकार के कुछ लक्षणों को गलती से मेनोपॉज का शुरुआती लक्षण समझा जा सकता है। इसमें शामिल हैं माहवारी की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉट</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फ्लैशेज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की कमी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंसोम्निया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मूड में बदलाव।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपरथायरायडिज्म</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का इलाज करना कभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रारंभिक रजोनिवृत्ति के लक्षणों को कम कर सकता है या प्रारंभिक रजोनिवृत्ति को होने से रोक सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं में थायरॉइड का इलाज</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">महिलाओं</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में थायरॉइड का इलाज रोगी महिला की उम्र और थायरॉइड की गंभीरता पर निर्भर करता है। थायरॉइड के उपचार में एंटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दवाइयाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रेडियोएक्टिव</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयोडीन उपचार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लेवोथायरोक्सिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ब्लॉकर्स और सर्जरी आदि शामिल हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के सभी माध्यम असफल हो जाने या थायरॉइड की स्थिति गंभीर हो तो डॉक्टर सर्जरी का सुझाव देते हैं। इस प्रक्रिया के दौरान उन उत्तकों को आंशिक रूप से बाहर निकाल दिया जाता है जो अधिक हार्मोन का उत्पादन करते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड रोग का घरेलू उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुलेठी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड में अति उपयोगी है। मुलेठी में पाया जाने वाला प्रमुख घटक ट्रीटरपेनोइड ग्लाइसेरीथेनिक एसिड थायरॉइड कैंसर सेल्स को बढऩे से रोकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> चम्मच तुलसी के रस के साथ आधा चम्मच ऐलोवेरा जूस मिलाकर सेवन करने से थायरॉइड खत्म होता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> धनिया थायरॉइड में सर्वाधिक उपयोगी औषधि है। हरे धनिया के प्रयोग से थायरॉइड की बीमारी को ठीक किया जा सकता है। इसे बारीक पीस लें और रोजाना पानी में घोल कर पिएं। इससे थायरॉइड की बीमारी नियंत्रित हो जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के रोगियों को आयोडीन युक्त आहार का सेवन करना चाहिए। प्याज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और टमाटर आदि में आयोडीन प्रचुर मात्रा में पाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पानी भी थायरॉइड को नियंत्रित करने में बहुत सहायक है। थायरॉइड रोगी को इसका सेवन अवश्य करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हल्दी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में करक्यूमिन नामक तत्व पाए जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> थायरॉइड को नियंत्रित करने में सहायक हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बीमारी से निजात पाने के लिए रोज सुबह खाली पेट लोकी का जूस पिएं। यह गुणकारी औषधि है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी खाद्य पदार्थ</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> युक्त आहार लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में ज्यादा से ज्यादा फलों और सब्जियों को शामिल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और दही का सेवन ज्यादा करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फाइबर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और विटामिन से भरपूर साबुत अनाजों का सेवन करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आहार में कैल्शियम और विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से युक्त खाद्य पदार्थों को शामिल करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वसा वाला आहार करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरॉइड में पतंजलि का उपचार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ने गहन शोध व आधुनिक वैज्ञानिक मापदण्डों की कसौटी पर परखकर तथा पूरे तथ्यों केसाथ गुणकारी औषधि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">थायरोग्रिट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> निर्माण किया है। थायरॉइड के रोगियों पर इसके चमत्कारी परिणाम देखने को मिले हैं। इसके अतिरिक्त थायरॉइड में मेधावटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कांचनार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गुग्गुल भी लाभप्रद है। विशेष रूप से महिलाओं में नारी कान्ति का उपयोग अत्यंत प्रभावकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तैल का प्रतिमर्श नस्य के रूप में प्रयोग करना लाभकारी है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उज्जायी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्राणायाम थायरॉइड में अत्यंत उपयोगी है।</span></h5>]]>
                    </content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3823/thyroid</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:52:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/thyroid.jpg"                         length="95088"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator>
                        <![CDATA[योग संदेश विभाग]]>
                    </dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        