<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7056/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%8B-%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>कैसा हो आहार - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7056/rss</link>
                <description>कैसा हो आहार RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>कैसा हो आहार?</title>
                                    <description>
                        <![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रीना अग्रवाल</span></h5>
<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">(</span><span lang="hi" xml:lang="hi">हिंदी वैज्ञानिक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि हर्बल अनुसंधान विभाग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></h5>]]>
                    </description>
                
                                    <content:encoded>
                        <![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3830/what-should-the-diet-be-like"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/good-diet-healthy-food.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span lang="hi" xml:lang="hi">  भोजन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमारे लिए कई कारणों से महत्त्वपूर्ण है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हमें कार्य करने के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की गतिविधियों के लिए आवश्यक ऊर्जा प्रदान करता है। भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं मांसपेशियों को मज़बूत बनाता है। शरीर की क्षतिग्रस्त कोशिकाओं की मरम्मत करता है और शारीरिक विकास कर बाहरी हानिकारक तत्वों से रक्षा कर प्रतिरोधक क्षमता में वृद्धि करता है। भोजन से एक प्रकार की संतुष्टि मिलती है जो हमारे मानसिक स्वास्थ्य के लिए आवश्यक है। प्रत्येक आयु वर्ग को संतुलित भोजन का ज्ञान होना चाहिए क्योंकि भोजन ही हमारा वर्षों तक रोग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं स्वस्थ जीवन सुनिश्चित करता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बात महिलाओं द्वारा दैनिक कार्य करने से संबंधित</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से बचने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं स्वस्थ प्रसव के लिए संतुलित भोजन या आहार की आवश्यकता होती है परंतु विश्व भर की महिला स्वास्थ्य संबंधित मुद्दों पर दृष्टि डालने से ज्ञात होता है कि किसी भी अन्य स्वास्थ्य संबंधी समस्याओं की तुलना में उनमें कुपोषण होने की संभावना अधिक रहती है। इससे थकान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कमज़ोरी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्बलता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हो सकती हैं। लंबे समय तक उनके भूखे रहने एवं पौष्टिक भोजन उपलब्ध न होने के कई कारण हो सकते हैं। ग्रामीण महिलाओं के आहार संबंधित कारणों में आर्थिक कमी मुख्य कारण हो सकती है जिसका सर्वाधिक प्रभाव महिलाओं पर ही पड़ता है। क्योंकि अक्सर महिलाएँ तभी भोजन ग्रहण करती हैं जब पुरुष और बाकी सदस्य कर चुके होते हैं। महिलाओं में कुपोषण की समस्या का तब तक कोई निदान नहीं किया जा सकता जब तक कि संसाधनों का उचित वितरण न किया जाए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सबके बावजूद कुछ ऐसे खाद्य पदार्थ भी हैं जिनसे कम कीमत में बेहतर पोषण प्राप्त किया जा सकता है। इसमें मौसमी फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मेवे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">छुहारे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि श्रेष्ठ आहार के विकल्प हैं। आहार का सुपाच्य व हल्का होना बहुत आवश्यक होता है। नशीले व तले</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पदार्थों से दूर ही रहना चाहिए। भारत के अधिकांश परिवार लगभग प्रत्येक भोजन में कुछ मुख्य अन्न शामिल करते हैं। क्षेत्र के आधार पर इसमें गेहूँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुटकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या आलू इत्यादि हो सकते हैं जो शरीरिक व दैनिक आवश्यकताओं को पूरा करते हैं। अन्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खाद्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पदार्र्थों में प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि आवश्यक हैं। अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहने के लिए अपनी रुचि के अनुसार स्थानीय रूप से उपलब्ध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहायक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भोज्य पदार्थ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिलित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> करने चाहिए।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/healthy_eating_a_detailed_g.jpg" alt="Healthy_Eating_A_Detailed_G" width="800" height="533"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अब बात गर्भवती महिलाओं के संबंध में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनका आहार कैसा हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">!’</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कोख में भावी शिशु आकार ले रहा होता है। गर्भ धारण के बाद महिला को नियमित रूप से विटामिन लेना शुरू कर देना चाहिए। यह भी सुनिश्चित कर लेना चाहिए कि पूरक आहार में फोलिक एसिड हो जो गर्भावस्था के आरंभ में भ्रूण के मस्तिष्क एवं रीढ़ की हड्डी की असामान्यताओं को रोकने में मदद करता है। यहाँ महिलाओं से शराब</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैफीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">निकोटिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं नशीले पदार्थों से बचने का हमारा व्यक्तिगत परामर्श है। यदि उन्हें उच्च रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या थायरॉयड जैसी कोई भी समस्या है तो नियमित रूप से चिकित्सक से परामर्श लेना चाहिए। गर्भवती या शिशु को दुग्धपान कराने वाली महिलाओं को विटामिन और खनिज की अधिक आवश्यकता होती है। इसमें विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयरन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फोलिक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एसिड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हैं। मासिक धर्म या गर्भवती महिला को एनीमिया से बचने और गर्भस्थ शिशु के समुचित विकास के लिए पर्याप्त फोलिक एसिड लेना चाहिए। अपने आहार में आयरन से भरपूर भोज्य पदार्थ मटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तेदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रंग की गोभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूँगफली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलजम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूरजमुखी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व कद्दू के बीज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनानास</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मेवे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बेर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आड़ू</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मशरूम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साबुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनाज इत्यादि का समावेश करना चाहिए। यदि आप लोहे के बर्तनों में भोजन बनाती हैं तो इससे अधिक लौह तत्व या आयरन प्राप्त होता है। व्यंजन बनाते समय विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिकतम मात्रा के लिए टमाटर या नींबू का रस मिला देने से लोहे के बर्तनों की तुलना में भोज्य पदार्थों में लौह तत्व की अधिक मात्रा बढ़ जाती है। गर्भावस्था में गर्भस्थ शिशु और भावी माता की हड्डियाँ एवं दाँतों के लिए पर्याप्त मात्रा में कैल्शियम की आवश्यकता होती है। माता के दूध में वृद्धि के लिए भी कैल्शियम की आवश्यकता होती है। कैल्शियम से भरपूर खाद्य पदार्थ जैसे दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पनीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सोयाबीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गहरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हरी पत्तेदार सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पालक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बथुवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रागी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि हैं। आयोडीन का सर्वाधिक उत्तम माध्यम साधारण नमक के बजाय आयोडीन युक्त नमक का उपयोग करना है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रतौंधी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की रोकथाम कर शरीर का कुछ संक्रमणों से बचाव करता है। गर्भावस्था में विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खाद्य पदार्थों से स्तनपान के जरिये भावी शिशु को पर्याप्त विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पोषण मिलता है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भावी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> माता को पर्याप्त पोषण के लिए प्रतिदिन हरी पत्तेदार सब्जियों का सेवन करना चाहिए। ये विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तथा फाइबर का अच्छा माध्यम हैं। कुछ कच्ची सब्जियाँ जैसे मूली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शलजम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का नियमित रूप से सेवन आवश्यक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बनाने के लिए चोकर सहित आटे का उपयोग करने से पौष्टिकता बढ़ जाती है। चावल बनाते समय उसमें उतना ही जल समावेशन हो ताकि अतिरिक्त जल माण्ड के रूप में निकालना न पड़े। यदि फिर भी अतिरिक्त जल के रूप में माण्ड निकालना पड़ ही जाए तो उसका उपयोग दाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> या रोटी गूँथने में किया जा सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं दुग्ध उत्पाद ठंडे स्थान पर रखें। ये प्रोटीन और कैल्शियम से भरपूर होने के कारण शारीरिक विकारों को दूर करने में लाभप्रद होते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बींस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दालें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रोटीन के अच्छे साधन हैं। यदि इन्हें खाने से पहले अंकुरित कर लिए जाए तो विटामिंस एवं पोषक तत्व अधिक बढ़ जाते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का उपयोग काटने के तुरंत बाद ही करना चाहिए इससे पौष्टिकता बनी रहती है। सब्जियाँ पकाते समय कम से कम पानी का उपयोग करें इससे सब्जियों के विटामिन पानी में घुल जाते हैं। अतिरिक्त पानी को फेंकें नहीं उसका उपयोग सूप के रूप में किया जा सकता है। पत्तागोभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूली</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> की बाहरी कठोर सतह में विटामिंस होते हैं इनका उपयोग स्वास्थ्यवर्धक सूप बनाने में किया जा सकता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खाद्य पदार्थों एवं सहायक खाद्य पदार्थों जैसे अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इडली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिचड़ी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि का संयोजन अधिक पौष्टिक होता है। इनका सेवन गर्भवती महिलाओं द्वारा दिन में कई बार किया जा सकता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिब्बा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बंद भोजन या संरक्षित भोजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सप्लीमेंट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिठाई</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पेय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जैसे अस्वास्थ्यकर उत्पादों से बचें। गर्भावस्था में इन सब बातों का पालन करने से ही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वस्थ जननी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> संतति को जन्म दे सकेगी।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अब बात आती है कि हमारे बच्चों का आहार कैसा हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">!</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के आहार के मूल तत्व वयस्कों के पोषक तत्वों के समान ही हैं जिसमें विटामिंस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोहाइड्रेट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का समावेश हो। बढ़ते बच्चों को अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आयु में पोषक तत्वों की पृथक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मात्रा की आवश्यकता होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बच्चों को वसा रहित या कम वसा के दुग्ध उत्पाद जैसे दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मठ्ठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पनीर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि दूध से बने उत्पाद खाने के लिए प्रोत्साहित करें। उनके भोजन में ऊर्जा प्रदान करने वाले साबुत अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दालें या फाइबर युक्त खाद्य पदार्थ जैसे गेहूँ की रोटी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हलवा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इडली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खीर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पोहा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पास्ता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के दाने या शष्टि का चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उत्पाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि का समावेश करना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के रस की तुलना में बच्चों को तरह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के ताजे या सूखे मेवे खाने के लिए प्रोत्साहित करें। इसमें अंकुरित अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में भिगोकर रखे गए मूँगफली के दाने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि का समावेश करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप अपने बच्चे को जूस देती हैं तो यह निश्चित रूप से सुनिश्चित कर लें कि उसमें अतिरिक्त शर्करा का समावेश न हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डिब्बा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बंद या संरक्षित जूस के उपयोग से सदैव बचाव करना चाहिए। स्मरण रहे कि एक चौथाई कप सूखे फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कप ताजे फलों के बराबर होते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रंग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तरकारियाँ जैसे हरी गोभी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शिमला</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मिर्च</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बींस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि देनी चाहिए।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को चाहिए कि डिब्बा बंद अथवा पैकेज फूड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिंस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सप्लीमेंट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोडा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शीतल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पेय जैसे उत्पादों पर धन खर्च न करके पौष्टिक तत्वों पर ही खर्च करें तो उनके बच्चे अधिक स्वस्थ रह सकेंगे। हरी सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> श्रीअन्न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मेवे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> का सूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शहद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुड़</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> इत्यादि श्रेष्ठ आहार के विकल्प हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">·         </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में स्वास्थ्य के प्रति जागरूकता और अच्छी आदतें माता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> द्वारा बचपन से ही डाली जानी चाहिए। ये आदतें अच्छी शिक्षा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> समग्र विकास को बढ़ावा देती हैं। यहाँ अभिभावकों के लिए सलाह है कि वे अपने बच्चों को खूब करें प्यार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मगर</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उन्हें घर का पौष्टिक आहार ही दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अब बात बुजुर्गों की पोषण आवश्यकताओं के संदर्भ में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">!</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्गों</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> को उच्च कैलोरी वाले खाद्य पदार्थों के सेवन से बचना चाहिए। उनके आहार में संतुलित फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साबुत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फलियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> रहित दूध के उत्पाद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खिचड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मीठा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> दलिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इडली</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नरम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फलों का रस आदि होने चाहिए। भोजन सुपाच्य होने के साथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अच्छी तरह से पका होना चाहिए ताकि पाचन क्षमता प्रभावित न हो। मांसपेशियों को स्वस्थ बनाए रखने के लिए उच्च प्रोटीन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> वह दालें</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सोया</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अच्छी मात्रा में दही या बींस हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नियमित सेवन करना लाभप्रद है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बुजुर्ग</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ओमेगा से भरपूर खाद्य पदार्थ ले सकते हैं जैसे मेवे</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> पत्तेदार सब्जियाँ इत्यादि। इनमें सूजनरोधी गुण पाए जाते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोलेस्ट्रॉल</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> व हृदय रोगों का खतरा कम होता है और स्मरण शक्ति बढ़ती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में अस्थि रोगों से बचने के लिए कैल्शियम की पूर्ति आवश्यक है। इसके लिए अनाज और जड़ वाली सब्जियाँ कार्बोहाइड्रेट के अच्छे साधन हैं जो रोग प्रतिरोधक क्षमता को बढ़ाने में लाभप्रद होते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> से बने उत्पाद विटामिन बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">12 </span><span lang="hi" xml:lang="hi">को</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> बढ़ाते हैं जो तंत्रिका कोशिकाओं को स्वस्थ रखने एवं पाचन में सहायक होते हैं। बुजुर्गों की हड्डियों और दाँतों की रक्षा के लिए वसा रहित दूध लाभदायक होता है। उन्हें घी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मक्खन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> और सूखे मेवे कम मात्रा में ही लेने चाहिए। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> फल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तेदार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सब्जियाँ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खनिज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऑक्सीकरणरोधी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> (</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एंटीऑक्सीडेंट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) </span><span lang="hi" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अच्छे साधन हैं। हालाँकि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मात्रा में ही इनकी आवश्यकता होती है परंतु आजकल पोषण विशेषज्ञ बुजुर्गों को इनके अधिक सेवन की सलाह देते हैं क्योंकि ये मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कैंसर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रोक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जैसी बीमारियों से लडऩे में उपयोगी होते हैं और बुजुर्गों के निद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सुधार करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अलावा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> खाद्य पदार्थ मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> जैसी बीमारियों से बचाव करते हैं। जंक फ़ूड में अधिक मात्रा में नमक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वसा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आदि होता है जो मोटापा व उच्च रक्तचाप जैसी व्याधियों का कारण बनता है। इसलिए बुजुर्गों को डिब्बा बंद भोजन या जंक फूड से सदैव बचना चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> के प्रतिहमारा दृष्टिकोण</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> स्वास्थ्य</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेरा</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अधिकार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’ </span><span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> परिपूर्ण होना चाहिए। हमें सभी आयु एवं अवस्थाओं में विभिन्न भोज्य पदार्थ अपने स्वभाव</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्धता</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं आदतों के अनुरूप जितना संभव हो उतना ग्रहण करना चाहिए। हमें यह भी समझना चाहिए कि कुछ पदार्थ लुभावने प्रतीक होते हैं</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> कीमत भी अधिक होती है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ऐसी कीमत जिसे चुकाना बहुत मुश्किल होता है। अत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लुभावने</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> प्रलोभनों से बचना चाहिए। ऐसा हो हमारा आहार</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सभी पौष्टिक तत्वों का समावेश हो और जो स्वास्थ्य के लिए औषधि सरीखा हो। इसलिए अपने भोजन थाल में संतुलित पोषक तत्वों का समावेश कर सरल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहज</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> एवं सुंदर जीवन की कामना करनी चाहिए। कहा भी गया है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही सुंदरता है और फिटनेस इसकी कुँजी है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> उक्ति के साथ विषय का समापन करते हैं कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> ही तुम्हारी औषधि हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> औषधि ही तुम्हारा आहार हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">!’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span></h5>]]>
                    </content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>पोषक उत्पाद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>जनवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3830/what-should-the-diet-be-like</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3830/what-should-the-diet-be-like</guid>
                <pubDate>Wed, 01 Jan 2025 17:42:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/good-diet-healthy-food.jpg"                         length="291057"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator>
                        <![CDATA[योग संदेश विभाग]]>
                    </dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        