<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7121/%C2%A0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AE-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%8F%E0%A4%82" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title> त्रिआयामी संगम योग-आयुर्वेद-नेचुरोपैथी की विशेषताएं - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7121/rss</link>
                <description> त्रिआयामी संगम योग-आयुर्वेद-नेचुरोपैथी की विशेषताएं RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>त्रिआयामी संगम योग-आयुर्वेद-नेचुरोपैथी की विशेषताएं</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">.<span>  </span></span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नागेन्द्र</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कुमार</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीरज</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निर्देशक</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:right;line-height:normal;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंचकर्म</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;"> (</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span></strong><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्राम</span></strong><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/yoga-&amp;-ayurveda-integration.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्थोडॉक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूढ़ीवादी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारम्परिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉनवेन्शनल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायोमेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेनस्ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेस्टर्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> Allos <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> Pathos <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोस</span> (Allos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोस</span> (Pathos) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संत्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> Suffering <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वप्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आविष्कारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेमुएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हनेमेन</span> (Hahnemann) <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्जेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(47,135,17);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षणम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आतुरस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोजनम्</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकालकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निसर्गोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्ष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यायवाची</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विराट्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोधयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपूरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदयति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>:’’</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विद्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाटोमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिजियोलॉजी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुस्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिताहितं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्रोक्तम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्यते।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्</span> 3-41<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामयमानेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखसाधनम्।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशेषुविधेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमादर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टागहृदयम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्षणामारोग्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूतमम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरमाद्यखलुधर्मसाधनम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्था</span>-1.14<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीर्घायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रिचर्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्र्तगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतुचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीष्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरद</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशिर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बसंत</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ऋतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हालॉकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकथाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्वद्र्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्थक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशियायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लागू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> superior Pyhsician cure the illness before it is manifested &amp; the inferior Physician only care for the illness which he was not able to prerent." <span lang="hi" xml:lang="hi">आयर्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाईयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाये</span>?, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोदशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भटके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो।</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/42472435375.jpg" alt="42472435375" width="900" height="598"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुष्मुना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मोर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिदेव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">म्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पाताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड़ा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुम्ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्र्धचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिट्रोपोग्राफिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इड</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इगो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुपरइगो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">डायनेमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चौड़ाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गहराई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिआयामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिविम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्ततन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यकत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संगीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्ताहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहारस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तचेष्टस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मसु।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">युक्तस्वप्नावबोधस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>16-17<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदावार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोड़ा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फुंसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मत्थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हालांकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैंक्रियास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भलिभांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीकृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें</span> <strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उद्धरेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसादयेत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वन्धुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> 6/5<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धु</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्ययेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मनाजित।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनात्मनतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुत्वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत।।</span> 6/6<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अराजक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसमय</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बेलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिदम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ताल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रुवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जागें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साबित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तहजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्ठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नवत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कृ</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">धातु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिष्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुसंस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सद्चरित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदर्श</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेममय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सलील</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सौभाग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्नत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उल्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवांछनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्रेशन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्महत्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओपिओइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेनकिलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वारफेरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेशेस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनाफीलेक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एजियोटेन्सि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कन्विर्टिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जाइम</span> (ACE) <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हिवटर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिसिनोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैप्टोप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनालेप्रिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेमिप्रिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्जियोएडिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुंह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकलीफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाइबिटीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेटाफॉमिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डायरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैक्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरियस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोटेन्सन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोथार्मिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्दनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एसिटेमिनोफेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरासिटामोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एन</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">डीएस</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लीडिंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस्ट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्सर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किडनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डैमेज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">पी</span>., <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्टअटैक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेनस्ट्रोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोजेनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिफेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेकानिज्म़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमजोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लौटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेटिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेचक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानवरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिड्रपेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विगत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानलेवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडोप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैसिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हयूमोरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लासेन्टल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोनेटल</span> FCRN <span lang="hi" xml:lang="hi">रिसेप्टर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgG <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> IgM <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> IgD <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांचवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबॉडीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढ्ढद्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसवोपरान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूधपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोलोस्ट्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मैटरनल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिएटेड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सक्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाणु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्राणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू्रणीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डपीत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोश</span> (Embryoneic Egg yolk sac) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमोपोएटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समयान्तराल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिवर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्प्लीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुंचता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिन्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लोनाइज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लास्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">लिम्फोसाइट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इनेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकटॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. (<span lang="hi" xml:lang="hi">एडॉप्टिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यून</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेल्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रेग्युलटरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेमोरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टी</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चयनित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रेनिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थायमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्राफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसोफिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोफेजेस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्डिट्रिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइटोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किमोकाइन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोपरडिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रैडिकाइनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायटलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोविड</span>-19 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्रैल</span> 2024 <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 7 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span>, 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">६</span>81 <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> 8,122,426000 <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> 8.1 <span lang="hi" xml:lang="hi">बिलियन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ायें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यक्</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गन्दगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉरबिड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फंगस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टॉक्सिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खत्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिटॉक्सीफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनाज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेवे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काजू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फैट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोबाल्ट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नेशियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयरन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयोडिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फाकैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बीटाक्रिप्टोजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटेनॉयक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल्वेनॉयड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माइक्रोन्यूट्रिएन्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रीट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फेफड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियाजेन्थिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेटिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूटिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोविया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैक्यूलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंगमेन्टशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑप्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेन्सिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेन्ट्रल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लूटियोलिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यूरेसेटेगेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिबेलिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गॉसपेटिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पोटूलेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्यांरीसेटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्लेवेनॉल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एंथोसायनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरोटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बिरंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जामुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूबेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मलबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तागोभी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेफ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रूट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरोधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शानदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> Medicine, Biological therapy as genetic therapy Immunotherapy &amp; targeted therapy udertakes to cure one disease by producing another cancer, Allergy Anxiety etc. <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">एड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडवर्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इफेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> (Aeds) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एण्टीबायोटिक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधाधुंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ड्रग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> MRSA, ESBL, VRE, CPE <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रेप्टोकोकस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूमोनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ESB <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> MDRO <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बोपेनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजिस्टेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निगेटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैक्टीरिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नूतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">थोमस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एडिसन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्यवाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> ‘The doctor of the future will give no medicine but will interest his patient in the care of human frame in diet &amp; in cause of &amp; prevention of disease.</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पितामह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 2400 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “food be thy medicine and Medicine be the food &amp; walking is man’s best medicine.’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> “Disease is the natural process of the body and the symploms are the reaction of the body to the disease. The chief function of the Physician is the aid the natural process of the body. Give the power to creat a fever &amp; I can cure any disease.” <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपोक्रेट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शपथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैरिकुलम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैरोनेट</span> FRS, FRCP <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फादर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फाउण्डर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉपकिन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्तव्य</span> “One of the best &amp; first duties of the doctor is to educate the masses not to take medicine, the best doctor gives the least medicine. What Nature cannot cure nobody cancure.” </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भस्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिरायता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़ी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बूटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलमंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यद्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथयम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधया</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधै</span>:’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दास्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पऽयेअसति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गदार्तस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निषेवणम्।।</span>’’<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्याहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विनापि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यादेव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवर्तते।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्यविहिनस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषजानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शतैरपि।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारविहारेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगाणाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भवेत।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहोगे।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कासक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलेगी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खायें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span style="color:rgb(47,135,17);"><strong>‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किञ्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेषज्यंमुपलभ्यते।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्यतेऽप्यन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रेण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नर</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरामय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विख्यात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रो</span>. Alexis Carrel <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> “Unless the doctors of today become dietician of tomorrow &amp; the dietician of today will become the doctor of tomorrow.” <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्यप्रद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सशक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रीतिविवर्धना</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्धा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृद्या</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्त्विकप्रिया</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-8<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्त्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिष्णुता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हितकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिंचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्निग्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताजे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गोघृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निरापद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंकुरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुपाच्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यंजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष्मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंकाक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्ल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लवण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीक्ष्ण</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रूक्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विदाहिन</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजसस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इष्टा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आमय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>17-9<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कड़वा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खट्टा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गरम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रूखा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सूखा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भूने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेमबर्गर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉटडॉग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नूडल्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पकौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉफी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमकीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नैक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तम्बाकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अम्लीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोकेमिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सनैलिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जल्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">वरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्तातुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तले</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भुने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> (Hurry, Worry, Curry …., Fast life, Full of Worry stress, strain, Fast fried fatty, spicy food, Confectionary, Synthetic &amp; Processed, Fast food, Pizza, Burger, Hot dog, Hemberger etc.) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राय</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जूझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूग्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>- ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">यातयामम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रर्युसितम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्छिष्टम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेध्यम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजनम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रियम्।।</span> 17-10<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span>’’ <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वादरहित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्धित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसाहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तामसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरूद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्तिगत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">पाखंड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधश्रद्धा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>= <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">6 <span lang="hi" xml:lang="hi">अगस्त</span> 1945 <span lang="hi" xml:lang="hi">ई</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आण्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुखद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जापान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमेरिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अटोमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बम्बिंग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरोशिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 1 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागासाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 2 <span lang="hi" xml:lang="hi">लाख</span> 46 <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेडिएशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैंसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्मते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजरायल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेसटाइन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेजबोल्हा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इरान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रसिया</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">यूक्रेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">महाउपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैत्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रातृत्त्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भगनित्त्व</span> (Brothesterhood) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -</h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">परोवेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गणना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लघुचेतसाम।</span> </strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(47,135,17);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितानां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वसुधैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुटुम्बकम्।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ोसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करूणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3874/features-of-the-tripartite-confluence--yoga--ayurveda--and-naturopathy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:44:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/yoga-%26-ayurveda-integration.jpg"                         length="148517"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        