<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7123/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>जीवन की उत्पत्ति सनातन - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/7123/rss</link>
                <description>जीवन की उत्पत्ति सनातन RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जीवन की उत्पत्ति सनातन, सनातन धर्म और भारतीय एवं पाश्चात्य दर्शन</title>
                                    <description><![CDATA[<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ</span>. <span lang="hi" xml:lang="hi">चंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहादुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थापा</span> </h6>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">वित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलाहकार</span>-</h6>
<h6 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परामर्शदाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span></h6>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3880/the-origin-of-life--sanatan--sanatan-dharma--and-indian-and-western-philosophy"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2026-04/sanatan-dharma1.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूँकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनभिज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हब</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">बताता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गलत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span>‘ <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखिल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पशु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पक्षियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालिका</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुष्ठान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धिकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरितार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुगीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्याताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाकलाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दार्शनिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्ययुग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसीबतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्य</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर्जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग्यवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रास्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौशल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिश्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्ठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुचि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सँवारने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">भविष्योन्मुखी</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्यताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरण्यक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रीमद्भगवद्गीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रामायण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संप्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मजहब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रिलीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शीघ्रातिशीघ्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदाय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, (<span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनंतनो</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यसद्धम्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्थापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धम्मचक्कपरिवर्तत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धो</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिन्दु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथागत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिपीटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बौद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपशाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाश्चात्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपशाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>- <span dir="rtl" lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">إِبْرَاهِيْمُ</span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">‎<span dir="rtl">)</span></span><span lang="ar-sa" xml:lang="ar-sa">‎</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैग़म्बर</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेशवाहक</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पनपे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकेश्वरवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधाराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औपचारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोजेक्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मकसद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतभेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यतया</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्राहमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजऱाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसहाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैकब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामूहिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कनान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इजऱाइलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इश्माएलियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनजातियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इश्माएल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहाउल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्नी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केतुरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब्राहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरातात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुलपुरूषों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकांश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्वानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शताब्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिनिधित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूभागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">भागों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 2024 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येसु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ख्रीस्त</span> (Jesus Christ) <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसरित</span> 43,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वशक्तिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराकर्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमेश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिमटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ताकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवजाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पापों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्मकांडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धकेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुनर्जागरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रीति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रिवाजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाइबिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनख़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपदेश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चमत्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंथ</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अफ्रीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अल</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकेश्वररवादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> 7<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिजरी</span> 1445 <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> 622AD <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसपास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रायद्वीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैगम्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हदीस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">नबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीयत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुन्नी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूफ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहमदिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्जिद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आबादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ुरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुयाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजऱत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहम्मद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देशवाहक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पैग़म्बर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सल्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आदम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ा</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्तानोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्बाध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> 72 <span lang="hi" xml:lang="hi">फिरकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> 533 <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्रदायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्लाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसूलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लामों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ुरआन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज़हबी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क़ुरआन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">सहूफ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इब्राहीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">तोराह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">ज़बूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाउद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span>, (4) <span lang="hi" xml:lang="hi">इंजील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलैहिस्सलाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहूदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किताबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारणाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांतों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्लिम</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचालित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अटकल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवृत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वरीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमुख</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">काफिर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">खालसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखमत</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">पंजाबी</span>), 15<span lang="hi" xml:lang="hi">वीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एशिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुग़लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्तनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> (1556-1707), <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवाधिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिफ़ाज़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहिब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहिब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुद्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतगुरु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भगतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्त्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यवाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिज्म</span>) -<span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारधारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अप्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्सिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रिटेन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जर्मनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रांस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरोपीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औद्योगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमानवीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्लमाक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रेडेरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंजेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापत्र</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मैनिफेस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमुनिस्टिशेन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टी</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 1848 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजदूरों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाओ</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंजीरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’ <span lang="hi" xml:lang="hi">नारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषणापत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्णायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आह्वान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, (1)  <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्म</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षात्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बजाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनिश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">थलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span>, (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">पूंजीवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्रुवीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाएगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएगी</span>, (3)  <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्गहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माक्र्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एंगेल्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्नलिखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमणकालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रस्ताव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन</span>; (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरूआत</span>; (3) <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्रोहियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब्ती</span>; (4) <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्रीयकरण</span>; (5) <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृषि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकीकरण</span>; (6) <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दायित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रवर्तन</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> (7) <span lang="hi" xml:lang="hi">सार्वभौमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रावधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्मूलन।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तिहाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span>?</strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पराभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिम्मेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शाश्वत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 10 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 15 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनयापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 16 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 20 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वंशानुक्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकर्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 50-60 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संसाधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपार्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 60-70 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्भव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुढ़ापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, 70-100 <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामथ्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पदावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेनिफेस्टो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महसूस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसन्धान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृतक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतम</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्लाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> $<span lang="hi" xml:lang="hi">कयामत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इंतजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जियेगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बालपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अगले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचरता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लड़ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">झगड़ता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्देशित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजोय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरिमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शृंखलाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरेखित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्चिन्ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईसाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुसलमान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार्वाक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्युनिस्ट</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवागमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु।।</span> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>अध्यात्म</category>
                                            <category>2025</category>
                                            <category>फरवरी</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3880/the-origin-of-life--sanatan--sanatan-dharma--and-indian-and-western-philosophy</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/3880/the-origin-of-life--sanatan--sanatan-dharma--and-indian-and-western-philosophy</guid>
                <pubDate>Sat, 01 Feb 2025 17:37:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2026-04/sanatan-dharma1.jpg"                         length="199995"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        