<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/748/%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>आधुनिक मनोविज्ञान के अनुसार मानसिक रोगों के कारण - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/748/rss</link>
                <description>आधुनिक मनोविज्ञान के अनुसार मानसिक रोगों के कारण RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>मनोरोगों के निवारण में योगनिद्रा की भूमिका</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सचिन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">त्यागी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभागाध्यक्ष</span><span style="font-family:Mangal, serif;">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">षट्कर्म</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 35.45pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केन्द्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/521.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">सु</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पादन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवर्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावभरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिंदगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वार्थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐश्वर्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मबिंदुपनिषद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> - "<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यनां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोक्ष्यो</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धनो</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>?</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्मता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्कता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पृथक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ेगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाचस्पति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पागलपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिभ्रंश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शंका</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहंभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्मरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिनाइयाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घबराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिश्चतता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्साह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुजरना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थितियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमान्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिक्रियायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>:- <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दोषपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारिवारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामाजिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समायोजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असुरक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपराध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फ्रायड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वासनायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वतंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रन्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उपनिषद्</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेदशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शनशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगसूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्तविक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संज्ञा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकार</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तयान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्कमण्यता</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">संशय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">संदेहात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">योग्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">आलस्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">तमोगुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अविरति</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसक्ति</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रान्तिदर्शन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विषयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिथ्याज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अलब्धभूमिकत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">साधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवस्थितत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तरायों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षेपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहभुव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">विघ्नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ा</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">खो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिभौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधिदैविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर्मनस्य</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगमेजयत्व</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्वास</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियन्त्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँचो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महर्षि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्लेशों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमपूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्मिता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्नता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">राग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सुखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तृष्णा</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वेष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृत्तियाँ</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनिवेश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">नश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भय</span>)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भगवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविद्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवेकशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुकुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौरवमयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्परा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोविकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> (1) <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्ञापराध</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अषानता</span>) (2) <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्मेन्द्रियार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span>), (<span lang="hi" xml:lang="hi">३</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">परिणाम</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकुलता</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराचार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोरोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span>  </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्यवर्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनायास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्मुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/page-no--52-removebg-preview.jpg" alt="page no- 52-removebg-preview"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बन्धित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनावों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतोषजनक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावाशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ईष्र्या</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बन्धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्याओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्ष्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उखाड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गहरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियात्मक</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चूंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मशीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निराशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हताशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवचेतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहणशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोहराना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सींचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फलीभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरूकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तेजित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अध्ययन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निष्कर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्फा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 8-10 <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जावान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असात्विक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवित्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिस्पर्धाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साम्यावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असन्तुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तंत्रिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोरेसेस्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामंजस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गड़बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँयें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असमान्यातायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शवनात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डोपामिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐन्डोरफिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेरेटोनिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीटोसिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हॉर्मोन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिलीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सांसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वन्द्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चरक्तचाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाई</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">कालेस्ट्रॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशावाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशावादी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोबल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुन</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधि</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तैयारी</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हलचल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिलीकरण</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिथिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आन्तरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वासों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साक्षी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखना।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेंगे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसेवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्रसर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> 76 <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पर्श</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदुओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मसात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजग</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारीपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हल्कापन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्मी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्डक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभुति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवेदनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभुतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतीन्द्रिय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समाप्ति</span>- </strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आँखो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाइए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्तिपूर्वक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलाइए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> 3 <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्चारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लीजिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिए।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">उपसंहार</span>-</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगनिन्द्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> नींद <span lang="hi" xml:lang="hi">अपितु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्बंधित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आध्यात्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मार्गदर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाचार्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिदिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">षट्कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केन्द्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मार्च</category>
                                            <category>रोगानुसार योग </category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/478/manorogon-ke-nivaran-me-yognidra-ki-bhumika</guid>
                <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 21:27:59 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/521.jpg"                         length="102563"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        