<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/808/%E0%A4%B6%E0%A5%82%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>शून्य से अनंत की विस्तार - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/808/rss</link>
                <description>शून्य से अनंत की विस्तार RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>अजीवात् जीवोत्पत्ति-वैदिक शिक्षा की वैज्ञानिक पुष्टि</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 1cm;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डॉ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चंद्र</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहादुर</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">थापा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,<span>  </span></span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिवक्ता</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एवं</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सलाहकार</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समूह</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/497/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/771.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पढ़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">लिखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">काज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जागता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हँसते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रोते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुस्ताते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पराये</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मित्र</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शत्रु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मान्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अमान्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विचारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम</span>'' <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">आराधना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अकाट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथ्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वमान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जेनेटिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिक्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभवत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span> (=<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span>; <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span>: Abiogenesis) <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यौगिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमानित</span> 3.8 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरमंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरमंडल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मामूली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालूम।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिसाब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किस्से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुनता</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सुनाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आस्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नास्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>,  <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">छोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस्मा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रमश</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशुरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पञ्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्याग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तनधारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पादप</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकट्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विलयन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटोजोआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जटिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोचने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवतारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुनौती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: 9 <span lang="hi" xml:lang="hi">महीने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्यंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरीह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेरणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुरूप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वयस्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पनीय</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अकल्पनीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">ख</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शोक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्यार</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">घृणा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्फूर्ति</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षोभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्चर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हू</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">ब</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहचान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनगिनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्डीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांडीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> (void) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> (Outer space) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> (empty) <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लाज्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्युट्रिनो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैद्धान्तिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">डार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैटर</span>' (Dark matter) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">डार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span>' (Dark energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियां</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्वस्तु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अपरमाणविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवलोकन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 28 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> (91 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैध्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दैध्र्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकिरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> (Stars) <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशित</span> (Self-luminous), <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> (Gravitation) <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिखरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिमटिमाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनजीसी</span> 4414 <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> 55,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">असंख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अँधेरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झिलमिलाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेखला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चक्रका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षितिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंदाकिनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नागवीथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरिताली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">धीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सीयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 19 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सीयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">बिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थ्योरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">यूनीवर्स</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सीयां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हटती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरुत्वाकर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौरमण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंडल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">बुध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युरेनस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेप्चून।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">सीरीस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लूटो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एरीस।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलशास्त्रियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चमकने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीछे</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमक्कड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> Planet <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैटिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">इधर</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">उधर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> Planet <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिन्दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरबीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाँच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पौराणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कथाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चन्द्रमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बुध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मंगल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुरु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शनि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राहु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केतु।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल्की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरमार्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्दाकिनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्पिल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाइरल</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">गैलेक्सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिकारी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">हन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">ओरायन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सिग्नस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजा</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 400 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 50 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सन्</span> 2011 <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वेक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संभावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मण्डल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केंद्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 22.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> 25 <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span> pc) <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> 30 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलशास्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिकोणमितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सितारों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरेलैक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> ''par''allax  <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> ''second of arc <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्थिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्भेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पारसैक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 30.86 <span lang="hi" xml:lang="hi">पीटामीटर</span>, 3.262 <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बराबर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधापूर्ण</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span>: ‘‘<span lang="hi" xml:lang="hi">रेतघड़ी</span>'' <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> (Time) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीतता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटनाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतराल</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक्षानुभूति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्षवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिग्देश</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्पेस</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुलभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यंत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कराती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किंतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सापेक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिक्रमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिंदु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षिण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतएव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यावहारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">चिन्ह</span>: ly) <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 950 <span lang="hi" xml:lang="hi">खरब</span> (9.5 <span lang="hi" xml:lang="hi">ट्रिलियन</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्तर्राष्ट्रीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नक्षत्रों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तारों</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खगोलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औसत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> 14,96,00,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">किलोमीटर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> 9,29,60,000 <span lang="hi" xml:lang="hi">मील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 8.3 <span lang="hi" xml:lang="hi">मिनट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाशीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">संश्लेषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">रासायनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिक्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलवायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लोहा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निकेल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिलिकन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सल्फर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्निसियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्बन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियोन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्सियम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोमियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइड्रोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> 74% <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिलियम</span> 24% <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वर्तमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साहित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> 500 <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समवर्तताग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीत्</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> -<span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेदान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रंथों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम्पराओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्णिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडाकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूलकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिवासी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चकमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्थर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लैंडिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एयरस्ट्रिप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सतह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुआँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदिकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भूख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिटाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पचाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मातृशक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसूति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिशु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृतिजन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भावना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रारम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सनातनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूजते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रज्वलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हविष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदीप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुवर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भेदभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहुँचने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिघलाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पीकरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौम्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निपुंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदृश्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अमाप्य</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवर्णनीय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समाहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>' <span lang="hi" xml:lang="hi">नामित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्यत</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्त्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीकात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>? <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सृजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्दिग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ताप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्व</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विनाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वव्याप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिस्थिति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> "<span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैतन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">कालीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुणिमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अरुणिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> 4 <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांतावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शय्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हरि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विष्णु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शैवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैजस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्नावस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लुप्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैश्वानर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ईश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाएँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जाग्रत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वप्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुषुप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरीय</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">स्वरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिति</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>:</strong> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीप्तिमान</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थानांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपांतरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यकर्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> (Energy) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊँचाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहिये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घुमाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिजली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कठिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाँति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनिष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुदाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊपर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रसायन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> (Matter) <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> (Mass) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरम्भिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अविनाशिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थापित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवर्तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्भव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरेनियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लूटोनियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्फोट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्शाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइंस्टीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीकरण</span> E=mc² <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आंतरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्यप्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तकनीकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रगति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इकाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">जूल।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span>, E=mc² <span lang="hi" xml:lang="hi">विमीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मूलकण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौजूद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐटम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐटम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबऐटॉमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्टिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुताबिक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बिग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नीचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> ( <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फील्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घूमते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ेंगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनेगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चांद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तारे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाशगंगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीव</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वनस्पति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> (Elementary particle) <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपसंरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉडल</span> (standard model) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप्टॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलकण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> (ˈkwɔrk/ or /ˈkwɑrk/Quark) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकजुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्मिश्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाभिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवयव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नैसर्गिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बंधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रेक्षित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुआ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉनों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span>: hadron) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेरिऑनों</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरणार्थ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसॉनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भौतिकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेड्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परस्पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विद्युत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुम्बकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एन्टी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">क्वार्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसॉन</span> (Mason) <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> 140 <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेसॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सांख्यिकीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवहार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉयन</span> pion (ud-), <span lang="hi" xml:lang="hi">केऑन</span> kaon (su-), <span lang="hi" xml:lang="hi">रो</span> rho (ud-), <span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">शून्य</span> B-zero (db-), <span lang="hi" xml:lang="hi">इटा</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> eta-c (cc-) <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खोज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहांगीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाभा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेप्टॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्मिऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचक्रण</span> 1/2 <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉन</span> (Gauge boson) <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निभाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाहक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> (Force carrier particle) <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">साधारणतया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्माण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कल्पना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> (Matter particle) <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span>(Energy particle)<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्मिऑन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विपरीत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्यमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घेरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपवर्जन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्धान्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तित्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समूचे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तबाह</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">बरबाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उच्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोसोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरुआत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिग्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षमता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्टता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> 100 <span lang="hi" xml:lang="hi">अरब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गीगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वोल्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्यूम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुलबुला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलेगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखेंगे।</span>  </h5>
<p><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/093.jpg" alt="09"></img></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थायें</span> (States of matter) <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशिष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रहण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐतिहासिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्थाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समग्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचतत्व</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समामिलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वीकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रान</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूट्रॉन</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोटॉन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संघटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्वपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span>  <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोस</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">तरल</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसने</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बांधकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> ?</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">अजीवात्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवोत्पत्ति</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिपादित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परमात्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कृतज्ञता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हेतु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऋग्वेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">दशम्मण्डल</span> 121) <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूक्त</span> - <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रत्येक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशवें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्णित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span>:</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>1. <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">समवर्तताग्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूतस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जात</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पतिरेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीत्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्यामुतेमां</span>........<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">सृष्टि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधीश्वर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>2. <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बलदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रशिषं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवा</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छायामृतम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span>:.....<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदायक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मृत्यु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमरता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिबिम्ब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>3. <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमिषतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महित्वै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इद्राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बभूव।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ईशे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विपदश्चतुष्पद</span>:......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणवान्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलकधारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्विपद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चतुष्पद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>4. <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्येमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमवन्तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महित्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समुद्रं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रसया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहाहु</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्येमा</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदिशो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यस्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहू</span>..........<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">हिमाच्छन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्वत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सागर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">श्लाघा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भुजाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिशायें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोभित</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>5. <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्यौरुग्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृढ़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्व</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तभितं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">येन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्षे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रजसो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विमान</span>:.....<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">गतिमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदित्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवलोक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तम्भन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>6. <span lang="hi" xml:lang="hi">यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रन्दसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तस्तभाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यैक्षेतां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रेजमाने।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्राधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदतो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभाति</span>.....<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong> </h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">सबकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आलोकित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्यावा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिवी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंत</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">करण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निहारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसको</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुशोभित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>,</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>7. <span lang="hi" xml:lang="hi">आपो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहतीर्विश्वमायन्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गर्भं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनयन्तीरग्निम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ततो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवानाम्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समवर्ततासुरेक</span>:......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्घाटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिरण्यगर्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणरूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निमग्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span>, </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>8. <span lang="hi" xml:lang="hi">यश्चिदापो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर्यपश्यद्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दक्षं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दधाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनयन्तीर्यज्ञम्।।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवेष्वधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसीत</span>......<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">महा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलराशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महिमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचनाकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संधारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवताओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मध्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अद्वितीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>9. <span lang="hi" xml:lang="hi">मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिंसीज्जनिता</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">य</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथिव्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यधर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यश्चापश्चन्द्र्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बृहतीर्जजान</span>..<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कस्मै</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हविषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधेम।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडि़त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धरती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्माता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्यधर्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतरिक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विस्तृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सलिल</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">राशि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आओ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देवता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपासना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span>" <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतिम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दशवाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लोक</span>: </h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong>10. <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वदेतान्यन्यो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जातानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बभूव।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यत्</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कामास्ते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जुहुमस्तन्नो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्याम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतयो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रयीणाम्।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;">  <span lang="hi" xml:lang="hi">हे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रजापति</span>! <span lang="hi" xml:lang="hi">तुम्हारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जन्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीजों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्पण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दें।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होंगे।</span> </h5>
<h5 style="text-align:center;" align="center"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">शान्ति</span>: <span lang="hi" xml:lang="hi">ॐ</span></strong></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>2022</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                            <category>भारतीय शिक्षा </category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/497/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/497/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 21:26:26 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/771.jpg"                         length="70918"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        