<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/831/parkinson-s-disease" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>Parkinson's Disease - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/831/rss</link>
                <description>Parkinson's Disease RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>कम्पवात रोग (Parkinson's Disease) में लाभकारी पंचकर्म चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0cm 0cm 0.0001pt 30.8pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैद्य</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केतन</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महाजन</span><span style="font-family:Mangal, serif;"><span>  </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राध्यापक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;">- </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पंचकर्म</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विभाग</span><span style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज</span><span style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:106%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/509/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97--parkinson-s-disease--%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-04/page-no--52-removebg-preview.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> Tremors <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संबंध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोडक़र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प</span>+<span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरुरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातदोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>-</h5>
<h5 style="text-align:justify;">(1) <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> (Primary) <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">(2) <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमिक</span> (Secondary) <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> :</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span> (Di­agnosis) <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> ‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span><span lang="en-us" xml:lang="en-us">’</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसपेशियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कण्डरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थायी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीडा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभं्रश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मनोभ्रम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रलाप</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यमिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिव्यक्ति</span> : </strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वेपथु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातरक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनन्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपस्मार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्दित</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्षेपक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्मरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">क्षत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काण्डभग्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गृध्ररी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तमक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्वास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाण्डु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मदाव्यय</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूच्र्छा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वातज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विसर्प</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कृमिज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शिर</span>:<span lang="hi" xml:lang="hi">शूल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाङ्ग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विसूचिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पन</span>/<span lang="hi" xml:lang="hi">स्फुरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> (Causative Factors) :</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दृष्टि</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">निदान</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकोप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> :</strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लंघन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रात्रि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जागरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वेग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत्याधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शोधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कटु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">उपरोक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आहारज</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">विहारज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निदानों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकुपित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पत्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वरुप</span> :</span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चरकानुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अव्यक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्णरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">च</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi">चि</span>. 28/16)</h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्वरुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अंगमर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्वेग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनवस्थित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्मृतिहानि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सुप्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उष्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतीति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कलम।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> :</span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">करपाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलेकम्प</span> (Termors in hand and legs), <span lang="hi" xml:lang="hi">निद्राभग्न</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">देह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भ्रमण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीणमति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तंभ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेष्टाहानि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकृति।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">सम्प्राप्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घटक</span>:</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साधक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तर्पक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">दूण्य</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांरथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्र</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रोतस</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">रसवद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मांसवह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जावह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शुक्रवह</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्त्रोतोदृष्टि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">संश्र</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांद्य</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> :</h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>     <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वांगघादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामाष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहचरादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>      <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्पवेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पिण्डस्वेद</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">षष्टिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शालिपिण्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेद</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्रपिण्ड</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वाङ्ग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारा</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>      <span lang="hi" xml:lang="hi">मूर्धिनि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोअभ्यंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोसेक</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोधारा</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोपिचु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिरोबस्ति</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);"><span lang="hi" xml:lang="hi">आभ्यंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></span></strong></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>     <span lang="hi" xml:lang="hi">आभ्यंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहन</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधादिघृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारस्वतघृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्दुकांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्राह्मी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पंचगव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामाष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">सम्यग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नेहन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वेदन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पश्चात</span>), <span lang="hi" xml:lang="hi">विरेचन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इच्छाभेदी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिवृत्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेह</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आरग्वधफल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">त्रिफला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अविपत्तिकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span> :</strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">एरण्डमूलादि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरबस्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दशमूलक्षीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुस्तादियापन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवासन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्राबस्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वंगघा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घृत</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामाष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">नस्य</span> : </strong></span></h4>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5>   <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्योतिष्मति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षीरबला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">महामाष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">षड्बिन्दू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तैल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रव्य</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">देवदारु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुण्ठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शावलाकि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निमन्थ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुडूची</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एरण्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शतावरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुर्ननवा</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5>    <span lang="hi" xml:lang="hi">कम्पवात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपर्युक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधियां</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्वाथ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न्यूरोग्रिट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गोल्ड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्पाइरूलिना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मैमोरिग्रिट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्यूनोग्रिट।</span></h5>
</li>
</ul>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>-<span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पथ्य</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">गेहूँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चोकरयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोटी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाजरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ओट्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रेन्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दलिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोयाबीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुराने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉर्नफ्लैक्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्तेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब्जियां</span> (<span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पत्ते</span>) <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तोरई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परवल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सहिजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लहसुन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अदरक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेथी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मशरुम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शकरकन्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बथुआ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">करेला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रोकली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कद्दू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शलजम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बादाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कदर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरजमुखी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजीर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खजूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छुहारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मूंगफली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखरोट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चीकू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पपीता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कीवी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लैकबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रेनबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फ़ालसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्लूबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खरबूजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुबानी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्ट्रॉबेरी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सेब</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अँगूर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आडू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुखारा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाशपाती</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सीताफल।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अपथ्य</span>- <span lang="hi" xml:lang="hi">मैदा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेसन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चावल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मक्का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उड़द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">राजमा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">काबुली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मसूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तरबूज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कच्चा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कटहल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रतालू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आलू</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भिण्डी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अरबी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तैलीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसालेदार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फास्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फूड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समोसा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कचौड़ी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"> </h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>इंटिग्रेटेड थेरेपी</category>
                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2022</category>
                                            <category>मई</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/509/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97--parkinson-s-disease--%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/509/%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97--parkinson-s-disease--%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE</guid>
                <pubDate>Sun, 01 May 2022 19:27:52 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-04/page-no--52-removebg-preview.jpg"                         length="70486"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        