<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/863/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>योग संदेश RSS Feed Generator</generator>
                <title>प्राकृतिक चिकित्सा - योग संदेश</title>
                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/tag/863/rss</link>
                <description>प्राकृतिक चिकित्सा RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>परंपरागत उपवास एवं मिट्टी चिकित्सा पद्धति पर शोध कार्य </title>
                                    <description><![CDATA[<p style="text-align:right;">डॉ. नागेन्द्र नीरज, निदेशक - योगग्राम</p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/523/paramparagat-upvas-evm-mitti-chikitsa-padati-par-shodh-karya"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/01.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100.027%;border-width:1px;background-color:#fbeeb8;border-color:#FBEEB8;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8643%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(251,238,184);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">डब्ल्यू.एच.ओ. द्वारा ऐथिनो मेडिकोफोर्मकोलॉजी के रूप में प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेद, योग तथा अन्य चिकित्सा पद्धति की मान्यता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">वर्ल्ड हेल्थ ऑगनाईजेशन, (डब्ल्यू.एच.ओ.) ने 2003 में टे्रडिशनल मेडिशन (TRM) के रूप में किया है। इन पद्धतियों को बढ़ाने एवं ताकत देने के लिए रिजनल कमेटी फॉर साउथ ईस्ट एशियाका 56वाँ सत्र में अलग-अलग देशों के आन्तरिक सहयोग से परम्परागत चिकित्सा पद्धति के विकास स्वास्थ्य शोध प्रयास एवं प्रसार मानव संसाधन, सूचनाओं के आदान-प्रदान अनुसंधान पर जोड़ दिया गया। परम्परागत औषधि (TRM) आदिवासी जनजाति संस्कृति एंव परम्पराओं में नानी, दादी, साधु, संत, फकीरों द्वारा प्रचलित एवं प्रचारित परम्परागत नुस्खों (F</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">lok-remedies</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) जो विभिन्न पौधों तथा पंच महाभूतों से प्राप्त औषधियों के जैव सक्रिय औषध रसायनों एवं प्रक्रिया एवं प्रविधियों पर आधारित हैं। इन सभी चिकित्सकीय महत्त्व की खोज एथिनोमेडिकोलॉजी तथा एथिनो फार्मोकोलॉजी के अन्तर्गत किया जाता रहा है तथा  किया जा रहा हैं।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">डब्ल्यू.एच.ओ. द्वारा ऐथिनो मेडिकोफोर्मकोलॉजी के रूप में प्राकृतिक चिकित्सा आयुर्वेद, योग तथा अन्य चिकित्सा पद्धति की मान्यता वर्ल्ड हेल्थ ऑगनाईजेशन, (डब्ल्यू.एच.ओ.) ने 2003 में टे्रडिशनल मेडिशन (TRM) के रूप में किया है। इन पद्धतियों को बढ़ाने एवं ताकत देने के लिए रिजनल कमेटी फॉर साउथ ईस्ट एशियाका 56वाँ सत्र में अलग-अलग देशों के आन्तरिक सहयोग से परम्परागत चिकित्सा पद्धति के विकास स्वास्थ्य शोध प्रयास एवं प्रसार मानव संसाधन, सूचनाओं के आदान-प्रदान अनुसंधान पर जोड़ दिया गया। परम्परागत औषधि (TRM) आदिवासी जनजाति संस्कृति एंव परम्पराओं में नानी, दादी, साधु, संत, फकीरों द्वारा प्रचलित एवं प्रचारित परम्परागत नुस्खों (Flok- remedies) जो विभिन्न पौधों तथा पंच महाभूतों से प्राप्त औषधियों के जैव सक्रिय औषध रसायनों एवं प्रक्रिया एवं प्रविधियों पर आधारित हैं। इन सभी चिकित्सकीय महत्त्व की खोज एथिनोमेडिकोलॉजी तथा एथिनो फार्मोकोलॉजी के अन्तर्गत किया जाता रहा है तथा किया जा रहा हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">प्रस्तुत लेख में हिन्दुस्तान में वैदिक काल से प्रचलित प्राकृतिक योग एवं आयुर्वेद की प्रचलित मात्रा दो चिकित्सा पद्धतियों उपवास तथा मिट्टी चिकित्सा पद्धति पर किये गये वैज्ञानिक शोध अध्ययन का जिक्र करेंगे। इन पद्धतियों पर विश्व के विख्यात विश्वविद्यालयों के रिसर्च फैकल्टी के मान्य आयुर्वैज्ञानिक, प्रोफेसर द्वारा की गई हैं। इन शोध पत्रों की एफिकेसी तथा प्रमाणीकरण पर किसी प्रकार की अंगूली नहीं उठायी जा सकती है। </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मिट्टी चिकित्सा पर शोध अध्ययन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">स्वानसी यूनिवर्सिटी वेल्स यू.के. में ब्राजिल, इराक तथा नादर्न आयरलैंड के वैज्ञानिकों ने आयरलैंड के फरमंघ बोहा हाई आइलैंड में पायी जाने वाली मिट्टी में खास प्रकार के स्वास्थ्यप्रद जीवाणु एक्टीनोमाइसिटेस माइक्रोब ‘स्टे्रटटोमाइसेस एस.पी. मायोफोरिया</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की खोज की है। यह मिट्टी खास प्रकार की तीबेरी सदाबहार वृक्ष गंधपूरा (Winter Green) के तेल की तरह स्वाइसी चड़पड़ी सुगंधित होता हैं। इस चमत्कारिक औषधीय मिट्टी पर इन वैज्ञानिकों के रिसर्च से ज्ञात हुआ है कि यह छ: प्रकार के कुख्यात एक्सट्रीम ड्रग रोजिस्टेन्ट सुपर बग- (1) मेथिसिलिन रेजिस्टेन्ट स्टेफिलोकोकस ओरिअस (MRSA), (2) कार्बोपेनम रेजिस्टेन्ट एण्टोबैक्टीरिया सी (CRE-C), (3) कार्बोपेनम रेजिस्टेन्ट क्लेबसीला न्यूमोनी (CRKP), (4) क्लोसट्रीडियम-डिफ्फिसिल्ल एण्टोरोकोकस (CDE), (5) न्यू दहेली मेटाल्लोबीटालैक्टामेस (MDMBL), (6) वानकोमाइसिन रेजिस्टेन्ट एण्टरोकोकस फेशियम (VREF) को नष्ट करने की क्षमता हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दो हजार वर्ष पूर्व फरमंघ बोहा हाइआइलैंड के इस क्षेत्र में सेल्टिक लोगों का साम्राज्य था, इनमें एक विशिष्ट वर्ग होता था।    </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">‘<span lang="en-in" xml:lang="en-in">ड्रयूइडिस</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">कहा जाता था। ये प्राय: ऊचे पदों पर आसीन पुजारी, जादूगर, न्यायकर्ता, भविष्यवक्ता, चिकित्सक, प्रशासक एवं राजनीतिज्ञ होते थे। प्रकृति पूजक ड्यूडिस वर्ग दांत दर्द, गले एवं ग्रीवा का संक्रमण पेट के रोग में इसी मिट्टी का प्रयोग करते थे। यह परम्परा गत् 1500 वर्षों से चलती आ रही है। इस मिट्टी के दिव्य गुणों पर किये गये अध्ययन की यह रिसर्च फ्रन्टियर इन माइक्रो बायोलॉजी में प्रकाशित हुआ है। इसी प्रकार मेयोक्लिनिक के माइक्रोबायोलॉजिस्ट डॉ. राबिन पटेल की यू.एस. अर्थ (पृथ्वी) साइन्स के सहयोग से एक रिसर्च रिपोर्ट इन्टरनेशनल जर्नल ‘एण्टीमाइक्रोबायेलॉजी एजेन्ट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में प्रकाशित हुआ है जिसके अनुसार ऑरेगॉन की नीली मिट्टी में भी एक्सट्रीम मल्टी ड्रग रेजिस्टेन्ट हार्डियस्ट बैक्र्टीरियल स्ट्रन्स बैक्टीरियाओं को नष्ट करने की क्षमता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">मेरी लैण्ड जॉन हाप किन्स स्कूल ऑफ मेडिसिन वाल्टीमोर के शोधकर्ता डॉ. बर्ग बोगेल्सटाइन के निर्देशन में मिट्टी की करिश्माई चिकित्सकीय शक्ति की खोज की है। इन वैज्ञानिकों ने मिटटी में पाये जाने वाले एक माइक्रोब्स आर्गेनिज्म का जेनिटकली, परिवर्धन करके उनमें कैंसर कोशिकाओं को खाकर नष्ट करने की क्षमता विकसित की है, इस जी.एम. बैक्टीरिया का नाम ‘क्लोसट्रीडियम नोवी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">है। ये सिर्फ एवं सिर्फ कैंसर कोशिकाओं को ही खा पीकर चट कर जाते है, स्वस्थ कोशिकाओं को नुकसान नहीं पहँुचाते हैं। इस नई प्रभावी तकनीकी का नाम ‘कोबाल्ट थैरेपी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">यानि ‘क्लोसट्रीडियम बैक्टीरियो लाइटिक थैरेपी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">नाम दिया है, जो अत्यन्त प्रभावशाली है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एरिजोना स्टेट यूनिवर्सिटी के शैलीहाइडत्म और लिंडा विलियम्स के रिसर्च के अनुसार मिट्टी में मौजूद मित्र माइक्रोआर्गेनिज्म तथा सैकड़ों मिनरल्स तथा अन्य रसायन त्वचा एवं कपाल पर एण्टी माइक्रोबियल वातावरण तथा सुरक्षात्मक पत्र्त मुहैया कराते है। ये माइक्रोबियल सामान्य से लेकर सुपर बग बैक्टीरियाओं से भी लड़ते है और उनका काम तमाम करते है। स्क्रीन इन्फेक्शन, फूड पॉयजनिंग तथा अन्य कई बीमारियों के मुख हानिकार खतरनाक कीटाणुओं से रक्षा करते हैं, उन्हें नष्ट करते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विलियम्स तथा हाइडल और उनके सहयोगियों ने दुनियांभर के 20 अलग-अलग मिट्टी के नमूने लेकर इनकी क्षमता का परीक्षण विभिन्न प्रकार से बैक्टीरियाओं पर किया। अध्ययन के अन्तर्गत फ्रांस की हरी मिट्टी तथा अमेरिका की नीली मिट्टी में प्रबल रोग एवं रोगाणुनाशक गुण पाया गया। खतरनाक बीमारियों के जन्मदाता बैक्टीरियाओं को इन मिट्टियों के प्रयोग ने नष्ट कर दिया। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">साउथ आस्टे्रलिया यूनिवर्सिटी के मेधमल्लापरुम तथा सहयोगियों ने मिट्टी में माइक्रोब्स के एक ऐसे समूह की खोज की है जो वातावरण में मौजूद बी-टेक्स (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">b-tex-benzene+tauline e</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">thyl </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">benzene</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> + जाइलिन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">xylene</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) को खाकर खत्म करते है। इस प्रकार के खतरनाक रसायन पेट्रोल पम्प, वर्कशॉप एवं सर्विस स्टेशन के आस-पास होते है। वर्ल्ड एनवायमेंटस टॉक्सीकोलॉजी एण्ड कमेस्ट्री कांग्रेस में प्रस्तु रिसर्च रिपोर्ट में इस सत्य तथ्य को प्रकाशित किया गया है। सर्वप्रथम रूस में जन्मे यहूदी अमेरिकी डॉ. शैल्मन ए. वाक्समैन ने सन् 1932 ई. में एक प्रयोग किया, टी.बी. के कीटाणुओं मिट्टी में दबाकर देखा कि वे पूर्णतया समाप्त हो गये हैं। मिट्टी की इस औषधीय गुण देखकर वे चमत्कृत, विमुग्ध, विस्मित एवं भावविह्वल होकर उन्होंने घोषणा की- ‘विश्व की महानतम औषधि मिट्टी ही है</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">। उन्हीं के शब्दों में हम दस हजार मिट्टी के सूक्ष्म जीवाणुओं को अलग-अलग कर उनकी आश्चर्यजनक रोगाणु संहार क्षमता की खोज की। उनमें दस प्रतिशत माइक्रोबों में रोगाणुसंहार की अद्भुत प्रबल क्षमता है। डॉ. वावसमैन सन् 1943 ई. सर्वप्रथम मिट्टी के कल्चर द्वारा सर्वप्रथम टी.बी. की दवा ‘स्टे्प्टोमाइसिन</span>’ <span lang="en-in" xml:lang="en-in">तथा ‘नियोमाइसिन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">की खोज की। इनके अतिरिक्त 20 अन्य एण्टी बॉयोटिक्स की भी खोज की। इस कार्य के लिए उन्हें सन् 1952 में फिजियोलॉजी तथा मेडिसिन का नोवेल पुरस्कार मिला। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">दी क्वार्ट टेलीरिव्यू ऑन बायोलॉजी में कारनेल यूनिवर्सिटी के शोधकत्र्ता सेरा यांग की प्रकाशित रिसर्च रिपोर्ट के अनुसार ‘मनुष्य जियोफेगी</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">अर्थात् मिट्टी खाकर रोगों का इलाज करने वाला प्राणी है। मनुष्य ने मिट्टी खाने की आदत सबसे पहले पेट के हानिकारक रसायनों, टॉक्सिन्स, परजीवियों, रोगाणुओं तथा विभिन्न रोगों से मुक्त होने के लिए सीखी। इस शोध के अनुसार मिट्टी खाने से बच्चों में लोहा, जिंक तथा कैलिशयम का अभाव दूर होता है। मिट्टी पेट में पैदा होने वाले रोगोत्पादक विषैले रसायनों को निकालकर बाहर करती है, इससे नुकसान कम फायदा ज्यादा होता है। ढाई हजार वर्ष पूर्व हिप्पोक्रेट्स के जमाने से ही मानव आबादी वाले सभी महाद्वीपों के लोगों के मिट्टी खाने की जानकारी मिलती है। मनुष्य को छोडक़र कई पशु-पक्षी खास करके शुकजाति के पक्षी मिट्टी खाकर अपने पेट की बीमारी को ठीक करते देखा गया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एक अन्य रिसर्च यूनिविर्सिटी ऑफ साउथेम्पटॉन के इन्यूनोफार्मिकोलॉजी के वैज्ञानिकों ने प्रो. स्टीफेन होलगेट के नेतृत्व में किया गया है। इन वैज्ञानिकों ने अफ्रीकन मिट्टी में रहने वाले बैक्टीरिया से दमा के रोगियों के लिए टीका बनाया है। इम्यून प्रतिक्रिया पैदा करने वाले इस बैक्टीरिया के टीके का प्रयोग अस्थमा के रोगियों पर सफलता के साथ हुआ है। 24 दमाग्रस्त विद्यार्थियों पर किया गया परिणाम अत्यन्त उत्साहवर्धक रहा। डॉ. होलगेट ने प्रयोगों के दौरान देखा कि जो लोग अपने पालतू पशुओं तथा मिट्टी के सम्पर्क में ज्यादा समय रहते है उनमें रेस्पॉन्स इम्यूनिटी शानदार होती है, जिसके परिणाम स्वरूप उसमें एलर्जी सम्बंधित दमा, जुकाम, खांसी व सर्दी तथा अन्य एलर्जिक रोग से मिट्टी के सम्पर्क में नहीं रहने वालों के अपेक्षा 60-70% तक कम होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">विगत् 46 साल में लगभग पौने तीन लाख लोगों पर मैंने मिट्टी चिकित्सा के विविध प्रयोग स्थानीय मिट्टी की पट्टी, सर्वांगीण सूर्यतप्त बालू स्नान, सर्वांग सूर्यतप्त आद्रवाष्पित रेत स्नान, सर्वांग मिट्टी स्नान, सर्वांग मड, पूल स्नान, मय मड मसाज व एक्सर साइज आदि विविध प्रयोग रोगियों तथा स्वयं पर करके विश्व की प्रथम मिट्टी पर शोध पुस्तक ‘अनमोल मिट्टी की बोल</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">लिखी है। इस पुस्तक में मिट्टी के अनेक प्रयोग बताये गये है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इटली के चिआनसियानो स्पा, साइलेन स्प्रिंग, इटली के शोधकर्ताओं ने प्रमाणित किया है कि खनीजीय मिट्टी के प्रयोग से ऑस्टियो आर्थराइटिस के तीव्र लक्षणों तथा फ्रीक्वेंसी में अपूर्व सुधार होता है। यह नन स्टेरॉयडल एण्टी इ-फ्लामेटरी ड्रग्स से भी ज्यादा प्रभावशाली चिकित्सा की तरह काम करता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्नल ऑफ इन्टरनेशनल मेडिकल रिसर्च में प्रकाशित- ‘द इफेक्ट ऑफ मडथैरिपी ऑन रिलीफ इन नी (Knee) ऑस्टियोआर्थराइटिस</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">रिसर्च रिपोर्ट के अनुसार 410 रोगियों पर क्वान्टिटेटिव मेटा एनालइसिस ऑफ सेवनस्टडीज में स्टैण्डर्ड मीन डिफरेन्स (एस.एम.डी.) तथा ऑनटेरियो ऑस्टियो एण्ड मैकमास्टर यूनिवर्सिटीज ऑस्टियो आर्थराइटिस इन्डेक्स पेन स्कोर के आधार पर मड थैरेपी की एक्यूरेसी तथा एफिकेसी की वैज्ञानिक जांच परख में ऑस्टियो आर्थराइटिस के रोगियों के दर्द एवं इन्फ्लामेशन में शानदार तरीके से लाभ पाया गया उपर्युक्त सभी शोध रिसर्च का एक ही निष्कर्ष एवं निचोड है  कि मड थैरेपी पेट पर रखने से पाचन संस्थान के सभी अंग सुप्रभावित होते है। उन पर शैथिल्य कारक एवं शान्ति, सुख प्रदायक टॉनिक तथा ताकत देने वाला (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">strengthining</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) प्रभाव होता है। इससे पेट पर शैथिलय कारक प्रशान्तक प्रभाव होता है, विकृत एवं विषाक्त गट्स माइक्रोबायोमडायवरसिटी के कमाल का सुधार होता है। जिससे गैस, एसीडिटी, कब्ज तथा उदर दर्द में लाभ मिलता है। मिट्टी चिकित्सा से गैस तथा हीट जठराग्नि सोखने की आन्त्रिक ताकत बढ़ जाती है जिससे भोजन का पाचन भलिभांति होता है। इससे एण्डोक्राइन सिस्टम थॉयराइड, निट्यूटरी आदि हाइपोथैलमिक पिट्यूटरी एड्निल एक्सिस तथा गट्स ब्रेन एक्सिस विशेष रूप से प्रभावित होता हैं तनाव, सिरदर्द, आंखों के रोग, त्वचा रोग, मूत्र एवं यौन संबंधित रोगों में राहत मिलती है। मिट्टी में अनेक खनिज रसायन सल्फर, जिंक मैग्नेशियम, ब्रोमिन आदि होते हैं जो शरीर से विकारों एवं अशुद्धियों को निकाल बाहर कर शुद्ध करते हैं। त्वचा के मरे हुए स्कीन सेल्स की सफाई कर सौन्दर्य एवं लावण्य को बढ़ा देते हैं, त्वचा में निखार लाते हैं। मिट्टी में मौजूद खनिज पदार्थ, माइक्रोबायोम, बैक्टोरियदि तथा उनके उपउत्पाद काढ़े प्रोडक्टस टॉक्सिन्स तथा उनसे उत्पन्न रोगों को स्वस्थ करने में सहायता करते है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास चिकित्सा पर शोध अध्ययन</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">भारत की परम्परागत आहार शैली रात्रि में खाने (डिनर) का कहीं विधान नहीं है। प्रात:काल एवं सायंकाल भोजन की ही संस्कृति रही है। हमारी यह परम्परा कितनी वैज्ञानिक है, इस पर खोज विश्व की मेडिकल साइन्स की श्रेष्ठतम प्रथम संस्थान जॉन्स हॉप किन्स यूनिवर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसिन, बाल्टीमोर मेरीलैंड के डॉ. मार्क मैटसन नदर्न यूनिवर्सिटी ऑफ आस्टे्रलिया तथा अन्य सैकड़ों वैज्ञानिकों एवं शोध संस्थानों ने किया है। भारत मनीषी के तत्संबंधित दो मंत्र इस प्रकार है-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">‘<span lang="en-in" xml:lang="en-in">द्र्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">। </span></span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">नान्तरा भोजनं कुर्यादाग्नि होत्रसमो विधि:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">अन्तरा प्राताशं च सायमाशं तथैव च। </span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="en-in" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="en-in">सदोपवासी स भवद्यो न मुडक्तेऽन्तरा पुन:।।</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">अर्थात् दोपहर (12) के पूर्व एवं सायं (5 बजे तक) दो ही समय भोजन करना वेद विहित है। इसका स्वास्थ्य लाभ एवं पुण्य लाभ दोनों ही मिलता है। अग्निहोत्र की तरह जठराग्नि होव्र भी दो समय करने से वातावरण पावन पवित्र शुद्ध एवं स्वस्थ होता है। ऐसे व्यक्ति को सदा उपवासी का लाभ मिलता है। समस्त रोगों का मूल कारण अजीर्ण से मुक्त रहता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">यानि दो समय सुबह-शाम खाने का विधान कितना वैज्ञानिक है, इसे विश्व के इन कई महानशोध संस्थाओं ने इस प्रक्रिया पर खोज कर इस प्रयोग का नाम इन्टरमिटेन्ट फास्टिंग (IF) दिया है। यह आई.एफ. 05-19, 06-18 या 06-17 घण्टा यानि सुबह नौ बजे तथा शाम 3 बजे के मध्य भोजन से जैसे 9 बजे प्रात:काल का भोजन तथा 2 बजे सायं का भोजन करने से 19 घण्टे सुबह 9 बजे सायं 3 बजे भोजन करके 18 घण्टे तथा सुबह 9 बजे तथा 4 बजे खाने से 17 घण्टे का अन्तरालीय उपवास रोगों की चिकित्सा एवं स्वास्थ्य में अप्रत्याशित लाभ प्रदान करता है। (1) 19, 18 तथा 17 घण्टे के उपवास के दौरान शरीर का मेटाबॉलिज्म, केटाबॉलिज्म, एनाबॉलिज्म पाचन अवशोषण एवं सात्म्य प्रक्रिया में सुधार होता ह। शरीर में हुए टूट-फूट को स्वत: मरम्मत एवं निर्माण करने वाली प्रक्रिया तेज एवं सुव्यवस्थित होती है। (2) शरीर की जीवनी शक्ति रोग प्रतिरोधक क्षमता जाग्रत हो जाती है। (3) शरीर की स्वचालित स्वस्थ होने की शक्ति, उपचार करने की ऊर्जा, सभी प्रक्रियाओं की स्वनियंत्रित नियोजित एवं नियमित करने वाली ताकत तथा स्फूर्त आरोही-अवरोही नियंत्रक क्षमताको अच्छी तरह से काम करने की शुभ अवसर मिल जाता है। (4) आई.एफ. से कोशिकाओ पर शुगर का दबाव तथा इन्सुलिन दबाव व इन्सुलिन लोड़ कम होने से शरीर अच्छी तरह काम करता है। बार-बार अधिक भोजन के बाद ग्लूकोज एवं इंसुलिन लोड बढऩे से शरीर की कोशिकाएं निष्प्राण एवं मूर्च्छित होने लगती है। (5) आई.एफ. से इंसुलिन की संवेदनशील शक्ति लौट आती, फुर्सत में वह पूर्ण दक्षत से काम करने लगता है। जिससे रक्त में शुगर का लेवल कम होने लगता है। (6) आई.एफ. से इंसुलिन की संवेदनशीलता (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">sensitivity</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) तो बढ़ जाती है साथ ही हमारी कोशिकाओं की इंसुलिन की ग्रहणशीलता (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">resiptibility</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) बढऩे से शरीर को ऊर्जा भी भरपूर मिलता है। (7) पैंक्रियास इंसुलिन का उत्पादन भी कम करता है। (8) बीटा सेल्स इंसुलिन तथा गामा सेल्स ग्लूकेगान का स्राव भी नियंत्रित होता है। ये दोनों हार्मोन मिलकर ग्लूकोज के लेवल को सही 90-120 मिलीग्राम प्रति 100 मिली. तक बनाये जाते है। (9) इंसुलिन उत्पादक बीटा कोशिकाओं का पुनदर्भवन प्रारम्भ हो जाता है। प्रति 100 मिली. मधुमेही में पैक्रियास को अतिरिक्त ओवरटाईम काम करना पड़ता है, क्योंकि ऐसे रोगियों को डाक्टर हमेशा । </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">कुछ न कुछ खाते रहने की सलाह देते है जिससे इंसुलिन उत्पादक बीटा कोशिकाएं थक जाती हैं निष्प्राण हो जाती है, इंसुलिन निकलना बंद हो जाता है या कम निकलता है अथवा निकलता तो है किन्तु इंसुलिन की संवेदनशीलता नष्ट हो जाती है, वह नपुंसक हो जाता है। प्रभावहीन इंसुलिन के कारण रक्त  ग्लूकोज का उपयोग कोशिकाओं एवं उत्तक नहीं कर पाते। परिणाम स्वरुप रक्तशर्करा बढ़ा हुआ रहता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्जिया स्टेट यूनि. (अटलंटा यू.एस.ए.) के सेन्टर फॉर मॉलेक्युलर ट्रान्सलेशलन मेडिसिन के डाइरेक्टर डॉ. मिंग हुई जोऊ की रिसर्च रिपोर्ट </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">'molecular cell'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> जर्नल में प्रकाशित हुआ है, जिसके अनुसार उपवास के दौरान ‘बीटा हॉइड्रोक्सी ब्यूटीरेट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">(BOHB) पैदा करता है, जिससे शरीर की ऊर्जा मिलती है। </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">B-OHB</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> से अन्य कई रोग निवारक दीर्घायु जैव रासायनिक चेन रिएक्शन प्रारम्भ हो जाता है। B-OHB आर.एन.ए. बाइंडिंग प्रोटीन हेटरोजेनस न्यूक्लियर रिबोन्यूक्लियोप्रोटीन A1 सेज जुडक़र स्टेम सेल्स ट्रान्स क्रिप्सलन फैक्टर जिस ऑक्टेमर बाइंडिंग ट्रान्सक्रिप्शनल फैक्टर-4 OCT4 कहते है की सक्रियता को बढ़ा देता है। OCT4 की परिपूर्ण अभिव्यक्ति तथा सक्रियता बढऩे से बुढ़ापा पैदा करने वाला कारक ‘सेनोसेन्स</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">से जुझने एवं उसे खत्म करने वाला की-फैक्टर (कुंजी-कारक) लैमिन B1 की वृद्धि करता है। फलत: रक्तवाहिनियाँ एंव लिम्फवाहिनियाँ लचीला, मजबूत तथा सदा जवान बनी रहती है। कहावत है - '</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">you are as young as your arteries are.</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">’</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इसी प्रकार एक अन्य रिसर्च रिपोर्ट जर्नल साइंस में ग्लेडस्टोन के सेन्टर फॉर एच.आई.वी. एण्ड एजिंग के डारेक्टर डॉ. वर्डिन की प्रकाशित हुई, जिसके अनुसार (B-OHB) हिस्टोन डी एसिटाइलेसेस (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">HDAC</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">S</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">)  एन्जाइम की सक्रियता को बाधित कर देता है, फलत: डी.एन.ए. को क्षतिग्रस्त करने वाला ऑक्सीडेटिवस्टे्रस से रक्षा होती है, साथ ही (HDAC</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">s</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) के एन्जाइम के बाधित होने से उम्र बढ़ाने वाला (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">FOXO</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">3</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">A</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) तथा (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">MT</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">2</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) जीन सक्रिय होकर पूर्णता के साथ अभिव्यक्त (</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">EXPESS</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) होने लगते है, जिससे बुढ़ापा जन्य रोगों से मुक्ति मिलती है तथा उम्र बढ़ जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इतना ही नहीं यूनिवर्सिटी ऑफ विसकॉन्सिन के रिक्की कॉलमेन तथा रिचर्ड विनड्रक्रव की रिसर्च रिपोर्ट विख्यात जर्नल ‘साइन्स</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में प्रकाशित हुआ है, जिसके अनुसार उपवास करने से डाइबिटीज, कैंसर, हार्ट अटैक, ब्रेन स्ट्रोक, हाई ब्लड प्रेशर होने की संभावना समाप्त हो जाती है। आहार में मात्र 30 प्रतिशत कटौती कर देने मात्र से इन रोगों से मुक्ति मिल जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">20 साल तक प्राइमेट परिवार के बंदर, एप्स, मनुष्यों पर 30 प्रतिशत कैलोरी कम करने मात्र से इन्होंने औसतन 27 वर्ष अधिकतम 40 वर्ष तक ज्यादा आनन्द लिया, जहाँ सामान्य औसत मृत्युदर 37 प्रतिशत थी, वहीं 30 प्रतिशत कम आहार लेने वालों में मात्र 13 प्रतिशत ही थी। कम आहार लेने वाले मनुष्य की औसत आयु 140 से 150 वर्ष तक हो जाती है। वेद के अनुसार आम मनुष्य की औसत आयु जीवम् शरद: शतम् यानि 100 साल मानी जाती है। वहीं विनड्रक्रव तथा उनके सहयोगियों ने डी.एन.ए. एरो माइक्रोचिप्स तकनीक द्वारा जीन एक्सप्रेस प्रोफाइल उपवास के पूर्व एवं पश्चात तुलनात्मक अध्ययन कर इस नतीजे पर पहुंचे है कि शरीर जीनेटिव आणिवक स्तर पर भी कमा का स्वास्थ्य सकारात्मक असर होता है। डॉ. विनड्रक्रव की विख्यात पुस्तक है- </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">the prevention of ageing and diseases by dietry invention'</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. उपवास से व्यक्ति रोग से मुक्त तो होता ही सदैव जोश एवं जवानी से भरपूर 100 साल तक पृथ्वी का आनन्द लेता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">डॉ. वाल्टर लोगों की रिसर्च रिपोर्ट ‘साइंस ट्रान्सलेशनल मेडिसिन</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">में प्रकाशित हुआ है जिसके अनुसार महीने में 72 घण्टे के उपवास का प्रभाव बेस्ट कैंसर, स्किन कैंसर, मेलोनोम त्वचा वर्णक कोशिकाओं का कैंसर, ग्लियोमा तथा नवटिशूज का कैंसर  न्यूरोब्लोस्टोमा तथा न्यूरोफाब्रोसार्कोमा में कमाल का प्रभाव होता है। कैंसर की गांठे सिकुडऩे लगती है। रिसर्च के अनुसार उपवास से शरीर को नया बनाने वाले कायाकल्प के वह स्वीच ऑन हो जाता है। जो रक्त स्टेम कोशिकाओं की वृद्धि करता है। खास करके नित्य नूतन श्वेत कोशिकाओं को पैदा करने हेतु प्रेरित करता है। प्रतिरक्षा प्रणाली सशक्त एवं सतत् रोगाणुओं के प्रति सक्रिय रहती हैं। पी.के.ए. एन्जाइम को बाधित करता है, जिससे लाइपोलाइसिस, ग्लाइको लाइसिस, ग्लाइकोजेनोलाइसिस प्रक्रिया बढ़ाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">टेक्सास यूनिवर्सिटी के साउथ वेस्टर्न मेडिकल सेन्टर के चेंग, चेंगझांग के नेतृत्व में हुए रिसर्च के अनुसार बच्चों की एक्यूट्लिम्फोप्ब्लास्टिक लयूकेमिया (ALL) तथा वयस्कों के एक्यूट माइएलॉयड ल्यूकेमिया (AML) में एक दिन भोजन एक दिन उपवास का चक्र (बरसी तप) सात सप्ताह नक करने से कैंसर कोशिकाएं नष्ट होने लगती हैं। छह सप्ताह में उनकी वृद्धि एंव विकास रूक जाता है। इसी प्रकार के बरसी तप का प्रयोग जॉन हॉपकिन्स स्कूल ऑफ मेडिसिन के डॉ. मैटसन ने डिमेंशिया एल्जीमर्स, पार्कि न्सन, हंग्टिंगटन, कोरिमा, मधुमेह, हृदय रोग, कॉलेस्ट्राल वृद्धि तथा ऑक्सीडेटिवस्टे्स आदि से बचाव एवं उपचार में किया है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्मनी की गोट्टिनजेन यूनिवर्सिटी के साइट्कि हॉस्पिटील के न्यूरो बॉयोलॉजिकल लेबोरेट्री के प्रो. गेरल्ड हूथर ने अपने अनुसंधान में पाया कि उपवास से दिमाग पर न्यूरोबॉयोलॉजिकल प्रभाव के चलते अवेयरनेस चेन्जिंग इफेक्ट होता है, जिससे व्यचित में सीखने की शक्ति बुद्धिमत्ता की क्षमता, तार्किक कुशलता, एकाग्रता, विश्लेषणात्मक क्षमता, वैचारिक स्पष्टता योजना निर्माण लेने की क्षमता, संश्लेषणात्मक शक्ति, इट्यूशन क्षमता, कल्पनात्मक शक्ति, संगीत, कला एवं विज्ञान समझ की क्षमता में वृद्धि होती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">एम.</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">आई.टी. अमेरिका के बायोलॉजिस्ट लियोनॉर्ड गॉरेन्ट के रिसर्च के अनुसार कम कैलोरी वाले आहार खाने से उम्र बढ़ाने वाले </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">SIRT-1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> तथा टाटा इन्स्टीट्यूट ऑफ फण्डामेंटल रिसर्च के शोधकर्ताओं के अनुसार उपवास तथा कम कैलोरी वाला आहार से बुढ़ापा एवं बुढ़ापा जन्य बीमारियों से मुक्त रखने वाला तथा दीर्घायु का जीन </span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">SIRT-1</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> सक्रिय होकर अभिव्यक्त होने लगता है। जिससे उम्र शतायु से भी ज्यादा 150 साल तक होने की संभावना बढ़ जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्नल ऑफ  अमेरिकन मेडिकल एसोसियन (JAMA) के इन्टरनल मेडिसिन में लुईसियाना स्थित पेनिग्टन बॉयो मेडिकल रिसर्च सेन्टर तथा लुई सियाना स्टेट यूनिवर्सिटी में हुए रिसर्च के अनुसार उपवास से अनिद्राग्रस्त लोगों की नींद पैटर्न तथा उसकी गहराई बढ़ गई। भूख की गुणवत्ता, जीवन की गति एवं गुणवत्ता, सांस एवं हृदय गति, हड्डियों के जोड़ों की क्षमता तथा अन्य मांसपेशियों की क्षमता के डी.एन.ए. क्षतिग्रस्त होने का दर, क्येटेशन एवं डिजेनरेशन की प्रक्रिया बाधित हुई, क्षतिग्रस्त कोशिकाओं की मरम्मत एवं रिजेनरेशन का कार्य सम्बर्द्धित हुआ है कि क्षमता शानदार ढग़ से नियंत्रित होती है। कोशिकाओं की प्रक्रिया रूक जाती है। शरीर का तापमान तथा इन्सुलिन लेवल नियंत्रित होता हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">इन सभी शोध अध्ययनों का परिणाम के फलस्वरूप योग में प्राय: रोगी स्वास्थ्य साधकों को 60 घण्टे का पूर्ण उपवास कभी-कभी 7 से 50 दिन तक का उपवास सिर्फ और सिर्फ पानी पर कराया जाता है और इसका रिजल्ट हर प्रकार के रोगी के निवारण में अत्यन्त उत्साहवर्द्धक रहा है। रसाहार, द्र्राक्षा कल्प, तरबूज कल्प आदि चलना रहता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास हमारे फलाहार आदि हमारे हिन्दु संस्कृति एवं संस्कार से जुड़ा है। धर्म के साथ स्वास्थ्य विज्ञान को जोडक़र हमारे मनीषियों ने स्वस्थ दीर्घ जीवन का मंत्र दिया था। वैसे उपवास हर धर्म एवं सम्प्रदाय जनजाति एवं जन समूह में मान्य है लेकिन उपवास के नाम पर विकृतियाँ ज्यादा है। योग ग्राम वैज्ञानिक ढंग से उपवास से पूर्व कर्म, उपवास काल एवं उपवास तोडऩे की वैज्ञानिक प्रक्रिया अपनाया जाती है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">जापान की ओकीनोवा इन्स्टीट्यूट ऑफ साइन्स एण्ड टेक्नोलॉजी, ग्रेजुएट यूनिवर्सिटी के वैज्ञानिकों की एक नवीन शोध-पत्र ‘साइंटिफिक रिपोर्ट</span>’<span lang="en-in" xml:lang="en-in">जर्नल में प्रकाशित हुआ है जिसके अनुसार 58 घण्टे के उपवास के दौरान शरीर स्टारवेशन मोड़ पर पहुँच जाता है और इस से 44 प्रकार के आयु सम्वर्द्धक एवं रोग निवारक संबंधित मेटाबोलाइट्स का सृजन होता है। जिसमें मुख्य रूप से ब्रांच चेन एमिनों एसिड्स ल्यूमिन, आइसोल्यूसिन, वैलिन तथा आप्थैलमिक एसिड का लेवल बढ़ जाता है। उम्र बढऩे के साथ इन मेटाबोलाइट्स का स्तर गिरने लगता है। ये सभी मांसपेशियों की क्षमता को बढ़ाते है। एण्टी ऑक्सीडेन्ट की सक्रियता में वृद्धि करते है। मांसपेशियों के संश्लेषण, निर्माण, सशक्त, सुडौल बनाते है। मेटाबॉलिक स्टेस के दौरान बेहतर काम करते है। मस्तिष्क में एरोमेटिक प्रोटीन ट्प्टिोफेन, टायरोसिन तथा फिनाइल एलानिन पहुँचकर आनन्दमयी न्यूरोटन्स मीटर्स सेरोटोनिन, डोपामिन तथा नारएपिनेफ्रिन के स्राव को बढ़ाते है। यह रेटिनल डिजेनरेशन, ग्लूकोमा तथा रेटिनलपिगमेन्टोसा से रक्षा करते हैए आप्थैलमिक एसिड ऑपथैलमैट टइपेप्टाइड होने से ग्लूटेथिओन का निर्माण करते है। इतना ही नहीं उपवास काल में शरीर में वीटा हाइड्रोवसी ब्यूटीरेट कारनीटाइन तथा ब्राचचेन एमिनो एसिड से वैकल्पिक ऊर्जा प्राप्त होने लगती है। साइट्रिक एसिड साइकिल द्वारा केमिकल एनर्जी बॉण्ड के रूप में जमा कार्बोज, प्रोटीन तथा फैट से ऊर्जा प्राप्त होती है। उपवास के दौरान प्यूरिन तथा पायरिडिन के मेटाबॉलिज्म में वृद्धि होती है, जिससे जीन एक्सप्रेशन तथा प्रोटीन संश्लेषण में वृद्धि होती है। सिग्नल ट्रान्सडक्शन, हॉरिजॉन्टल जीन ट्रान्सफर, रिपोग्रमिंग आदि सकारात्मक प्रभाव होने से पैतृक जेनेटिक रोगों में भी लाभ मिलता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास काल में काल में प्यूरिन तथा पायरिडिन के मेटाबोलाइट्स शरीर में अर्गेथियोनिन तथा कारनोसाइन नामक एण्टी ऑक्सीडेन्ट के निर्माण एवं उत्पादन की प्रक्रिया को बढ़ा देते है। ये दोनों एण्टी टॉक्सीडेन्ट तथा एण्टी ऑक्सीडेन्ट होते है मेटाबॉलिज्म के दौरान उत्पन्न विष बुढापा तथा रोग पैदा करने वाले, आरोग्यए जोश एवं जवानी को नष्ट करने वाले ऑक्सीडेशन तथा ऑक्सीडेटिव स्टेस  से रक्षा करते है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="en-in" xml:lang="en-in">उपवास के दौरान शरीर मेटाबॉलिक पाथवेज पेन्टोस फॉस्फेट पाथवेज सक्रिय हो जाता है। इसे फॉस्फेट ग्लूकोनेट पायवेज तथा हेक्सोज मोनो फॉस्फेट शन्ट (S</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">hunt</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">) है जो ग्लाइको लाइसिस के समानान्तर पाथवेज है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अगस्त</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/523/paramparagat-upvas-evm-mitti-chikitsa-padati-par-shodh-karya</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/523/paramparagat-upvas-evm-mitti-chikitsa-padati-par-shodh-karya</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Aug 2021 21:38:25 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/01.jpg"                         length="134947"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हमारी श्रेष्ठ स्वदेशी चिकित्सा से ही रोगों का समाधान</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;line-height:normal;margin:0in 0in 0.0001pt 0.7pt;" align="right"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वंदना</span><span lang="hi" style="font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बरनवाल</span><span lang="en-in" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="en-in">,</span></span></p>
<p style="text-align:right;"><span style="color:rgb(0,0,0);"><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्य</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रभारी</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महिला</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पतंजलि</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समिति</span><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उ</span><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्र</span><span lang="en-in" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Tahoma, sans-serif;" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" style="font-size:11pt;line-height:107%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मध्य</span></span></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/683/hamari-shreshth-swadeshi-chikitsa-se-hi-rogon-ka-samadhan"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-05/371.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गोस्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसीदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रामचरितमानस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानुष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पावा</span>’</strong><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाकवि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कालिदास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> <strong>‘</strong></span><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">कुमारसम्भवम्</span>’</strong><span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मयुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीरमाद्यं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खलु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्मसाधनम्</span>’</strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साधन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धार्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्तव्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहावत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <strong><span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पहला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काया</span>’</strong><span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेशकीमती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वांगीण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदाहरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राष्ट्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नागरिकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगातार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंतित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्षेत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खानपान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दस्तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुरू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहसास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनमोल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खजाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रश्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हॉस्पिटल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नर्सिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कॉलेज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होम्योपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धडक़न</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हीमोग्लोबिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैकड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यूरिन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्धारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सीमाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैल्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घोषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परीक्षणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मापा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुश्रुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">- </span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">समदोषा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">समाग्निश्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समधातुमलक्रिय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:center;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्नात्मेन्द्रियमन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इत्यभिधीयते।।</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जठराग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सातों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धातुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मांस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मेद</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थि</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मज्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वीर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुपात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मूत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँख</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाक</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रसना</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गुदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्द्रियां</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रसन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">देखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अज्ञानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">एस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">., </span><span lang="hi" xml:lang="hi">एम</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">. </span><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंहगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मंहगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुइयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वरित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छुटकारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होतीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रसित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियंत्रण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सके।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैथोलॉजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रिपोर्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिभाषित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यकीनन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंजान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काफी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सम्पूर्ण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">रात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भागीरथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रयास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दरअसल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तात्पर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादातर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यवस्था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिछाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उलझाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मूलभूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उद्देश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐलोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तुरंत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकस्मिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थाइराइड</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">रक्तचाप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अस्थमा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संकेत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आश्रित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेडिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पतालों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूंढने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगें।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यद्यपि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लम्बी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधुनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुनिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फार्मास्युटिकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कंपनियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असंतुष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाएँ।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिछले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवनशैली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बदलाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुवांशिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरासत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूपये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्रियां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चपेट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रोफेशन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संजीदा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्या</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">? </span><span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करोड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एलोपैथिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निश्चित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाराज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आचार्यश्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्होंने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समक्ष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हार्वर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टैनफोर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">गिरामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वविद्यालयों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासमझ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिग्री</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषज्ञों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">झोलाछाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमगा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नासमझी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुराग्रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अक्सर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घातक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सजीव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिया।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संक्रमण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहमे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लॉकडाउन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थी।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्वव्यापी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिंताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वाभाविक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसँख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घनत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुविधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकुशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बुरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूज्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नितांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यापारिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">राजनीतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारणों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विरोधी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परन्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायरस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लडऩे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुरक्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कवच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोनिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शस्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोरोना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आत्मविश्वास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हर्ड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इम्युनिटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डेवलप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैक्सीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्तर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रतिशत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जनसंख्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गाँवों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गिलोय</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तुलसी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अश्वगंधा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रमाणिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठभूमि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निर्मित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्दों</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">आयुष</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वेद</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनतम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in"> ‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">केवल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ओवरहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीकृत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विहीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्योंकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सामान्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पालन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बिना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुष्प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभकारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खर्च</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आइये</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">! </span><span lang="hi" xml:lang="hi">संक्षेप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैकल्पिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धतियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यानि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेचुरोपैथी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनूठी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रणाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शारीरिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मानसिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाइफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्टाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रेकफास्ट</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डिनर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वजह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभूतत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधारित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुधारते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्धि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर्म</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुशासित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संदेश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आरोग्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपवास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हासिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आनंद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगग्राम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्थान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पतंजलि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगपीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विश्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुंजायमान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विज्ञान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मतलब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर्फ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भीतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रद्धेय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वामी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तथा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आसनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरोगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेकों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रचलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अष्टांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">भक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">लय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मन्त्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राचीनकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भारतीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैदिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिनचर्या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुभारंभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अग्निहोत्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">था।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">यज्ञ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दौरान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तमाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वनौषधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मंत्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अग्नि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समर्पित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लकड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एल्डिहाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नामक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गैस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्पन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणुओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मारकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आधे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">टाइफाइड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खतरनाक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फैलाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवाणु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभान्वित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकलने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धुंए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संपर्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वत</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूपंक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूप्रेशर</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विधियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थोड़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यू</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भाषा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉइंट।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तलवे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉइंट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉइंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पंक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूपंक्चर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पॉइंट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुकीली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दबाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डाला</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक्यूप्रेशर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहलाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाभ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सहायता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेषकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अचूक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निवारक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">द्रूत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पद्धति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">मधुमेह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">साइनस</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गर्दन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अपच</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">चिंता</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">अनिद्रा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जोड़ों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भण्डार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हड्डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजबूती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अहम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कैल्शियम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवशोषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विटामिन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">डी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्रोत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उगते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चढ़ाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देखते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्राटक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रिया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आँखों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रौशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अथर्ववेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हृदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">धूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कारगर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बताया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूरज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोशनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">उस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">डॉक्टर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाहिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अँधेरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीड़े</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">मकोड़े</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पलते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रात</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">:</span><span lang="hi" xml:lang="hi">काल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किरणें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्वों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वर्षा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शास्त्रों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्योदय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूर्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुहूर्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उठने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">श्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आपके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दुरुस्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नुस्ख़ा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढूँढ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुबह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नमस्कार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहतरीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कार्डियो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">वॅस्क्युलर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बारह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्तिशाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगासनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समन्वय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दोनों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संतुलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">  </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रश्मि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सूर्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकाश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैंगनी</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">इंडिगो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नीला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">हरा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">पीला</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारंगी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकृति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विभिन्न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ये</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ढंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रकार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दिखलाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">त्वचा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">बाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">काले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थेरेपी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बोतलों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आठ</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">नौ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घण्टे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उदहारण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कमी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उसको</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगी।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संरचना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पांच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्यादा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लगभग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तीन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौथाई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हिस्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बड़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भूमिका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनेक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारियाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठंडे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरीके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उत्कृष्ट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुम्भ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विशेष</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवसरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नदियों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंड</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरानी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परंपरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जलोपचार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुंजर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नेति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एनिमा</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">वाष्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कटि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">फुट</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शामिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ग्रीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शब्द</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्सिअर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गूंथना।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संचरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आजकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मांग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गई</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जगह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्लर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फुल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बॉडी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मसाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपलब्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बचपन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहां</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माताएं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पैरों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिटाकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उनकी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अखाडों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहलवान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सौष्ठव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करवाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मालिश</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सरसों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिरिक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जैतून</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तिल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">नारियल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तेल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपयोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">जो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपचारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">ताजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सुथरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वच्छ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बेहद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कोशिकाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शुद्ध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भरपूर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मात्रा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑक्सीजन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सैर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सपाटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रदूषण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खुले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साफ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातावरण</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अवश्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहिए।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जमाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सप्ताहांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पार्कों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पिकनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनाने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वातानुकूलित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शॉपिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मॉल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मल्टीप्लेक्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाली</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सभ्यता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हावी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकारात्मक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रभाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वायु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अच्छा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उपाय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">   </span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पंच</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महाभूतों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीटाणुनाशक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पृथ्वी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रधानता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विजातीय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पदार्थों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाहर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निकाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मनुष्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समीप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दूसरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वस्तु</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तौर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चर्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोगों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलाज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अलग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रूप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एवं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मिट्टी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्नान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span></h5>
<h4 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span></strong></span></h4>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जीवन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वयं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जानने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुभव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सबसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूबसूरत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">माध्यम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अर्थ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">न</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जहाँ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अमन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">सुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">शांति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चौबीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">घंटे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतरकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तनाव</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मुक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रोध</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वोत्तम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जरा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">देर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चुप</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मस्तिष्क</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">क्रियाशील</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फोन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मोबाइल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मीटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सदस्यों</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बातचीत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चलती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सोशल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साइट्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चैटिंग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">वक्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमारा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">निरंतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">संवाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसका</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">असर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नींद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गुणवत्ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पड़ता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऐसे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रोजाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मौन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चित्त</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चंचलता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शांत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हुए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऊर्जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">एकाग्रता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बढ़ाया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">इतना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कुछ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यही</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वास्थ्य</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवाओं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बल्कि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तरह</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आवश्यक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिलहाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इस्तेमाल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आराम</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बैठकर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इलेक्ट्रॉनिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गजेट्स</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">ओटीटी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्लेटफार्म</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ऑनलाइन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">गेम्स</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मजा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हैं।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसीलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीस</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साल</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उतनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पाते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">जितनी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मेहनत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पहले</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समय</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">की</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">उम्र</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">में</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लोग</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">किया</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">करते</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">थे।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हमें</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">महत्व</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नयी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पीढ़ी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">समझाना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">होगा।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रहन</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">-</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सहन</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">के</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">साथ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">योगाभ्यास</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्वश्रेष्ठ</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">विकल्प</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बात</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">फिर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">चिकित्सा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">को</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राथमिकता</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दीजिये।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसके</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बाद</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ठीक</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ना</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हो</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">तभी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अंग्रेजी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">दवा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">या</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">और</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सर्जरी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">का</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">रुख</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">कीजिये।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">किसी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शायर</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">ने</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">भी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बहुत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">खूब</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">लिखा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span> <span lang="en-in" xml:lang="en-in">‘</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कद्रे</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">मरीज</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">से</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">पूछो</span><span lang="en-in" xml:lang="en-in">, </span><span lang="hi" xml:lang="hi">तन्दरुस्ती</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">हजार</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नियामत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">है</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi">।</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">बीमारी</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">नहीं</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">सेहत</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">अपनाइए।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2021</category>
                                            <category>अप्रैल</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/683/hamari-shreshth-swadeshi-chikitsa-se-hi-rogon-ka-samadhan</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/683/hamari-shreshth-swadeshi-chikitsa-se-hi-rogon-ka-samadhan</guid>
                <pubDate>Thu, 01 Apr 2021 21:43:08 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-05/371.jpg"                         length="172970"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>प्राकृतिक चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;" align="right"><span lang="hi" xml:lang="hi">डॉ. नागेन्द्र नीरज</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निदेशक - योगग्राम</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2168/prakritik-chikitsa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/011.jpg" alt=""></a><br /><table style="border-collapse:collapse;width:100.026%;border-width:1px;background-color:#BFEDD2;border-color:#BFEDD2;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8555%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(191,237,210);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">यदि गले में सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर यंत्र तथा गले में दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र बुखार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कब्ज़</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पेशाब गाढ़ा एवं पीला</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिरदर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीठ में दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सारे शरीर में दर्द</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस में दुर्गन्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गले में दर्द कान तक फैलता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भोजन करते समय दर्द बढ़ जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गले की आवाज बैठने के साथ-साथ दोनों टांसिल (गै्रवेयिक गंरथि) सूजकर फैल जाती है तो समझ जाओ कि गले की प्राकृतिक स्थिति में हमने बाधा पहुँचाई है। इसका परिणाम टांसिलाइटिस या गले की किसी अन्य समस्या के रूप में सामने आया है। इसे यदि हम प्राकृतिक रूप से ही ठीक करते हैं तो वह एक समस्या कई अन्य समस्याओं को भी अपने साथ शरीर से बाहर ले जाएगी।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;" align="center"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गले के रोगों में प्राकृतिक चिकित्सा</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">प्रा</span><span lang="hi" xml:lang="hi">कृतिक चिकित्सा के स्थान पर यदि हम खतरनाक कृत्रिम रसायनों से निर्मित दवाइयाँ लेते हैं तो वे उस-उस रोग की विकृति के साथ-साथ शरीर के कई अन्य संस्थानों की कार्यप्रणाली को भी विकृत करती हैं। प्रभावित होने वाले इन संस्थानों में किडनी एक ऐसा संस्थान है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो शरीर में किसी भी प्रकार के रसायन के प्रयोग से सीधे प्रभावित हुए बिना नहीं रहता। अत: आइए! रोगों की शृंखला खड़ी करने वाली इन रासायनिक दवाओं से यथासंभव बचते हुए प्राकृतिक चिकित्सा को अपनाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो सर्वसाधारण के लिए आसानी से या कम खर्च में सम्भव है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिलाइटिस</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिलाइटिस में सूजन तथा सुर्खी दोनों टांसिल तक ही सीमित रहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल तालु अप्रभावित होता है। टांसिल लसलसे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पीले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">श्लेष्मा से आच्छादित होता है जिन्हें आसानी से हटाया जा सकता है। आक्रमण अचानक होता है। टांसिल के साथ एडिनोयडस भी हो सकता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साँस लेने में कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ज्वर तथा स्थानीय लक्षण स्पष्ट एवं कष्टदायक होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">कभी-कभी समान लक्षण के कारण टांसिलाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कारलेट फीवर तथा डिप्थीरिया तीनों में अन्तर कर पाना असंभव हो जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्थीरिया में टांसिल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गल शुण्डिका तथा कोमल तालु पर भूरे धूसर रंग के बड़े-बड़े चकत्ते होते हैं जिनके चारों ओर लाल कोष पाये जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इन्हें आसानी से दूर नहीं किया जा सकता है। खून बहने की संभावना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इनमें कलीब्जलोफ्लर कीटाणु के कारण विशेष गन्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कफ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूयमिश्रित स्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दर्द का अभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आक्रमण धीरे से</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिल बढ़ी हुई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तापमान कम बढ़ता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण एवं दर्द उग्र नहीं होता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्कारलेट फीवर  में गले तथा तालु दोनों पर चमकती सुर्खी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिल में सूज व कफ से ढके होते हैं। तीव्र बुखार के समय आक्रमण एवं उल्टी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कोमल तालु पर कोई प्रभाव नहीं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिह्वा स्ट्राबेरी तथा मलाई की भाँति तथा कोठ निकले होते हैं। टांसिलाइटिस एवं स्कारलेट फीवर दोनों साथ भी प्रारम्भ हो सकते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिलाइटिस के प्रकार</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र तथा जीर्ण दो प्रकार के टांसिलाइटिस पाये जाते हैं- </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र टांसिलाइटिस में दोनों टांसिल के पूरे भाग में सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लाल सुर्ख दिखते हैं। सूजन के साथ कई गड्ढ़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गड्ढ़ों में फाइब्रीन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ल्यूकोसाइटस तथा जीवाणु भरे होते हैं। इनके ऊपर पीली परत होती है जिन्हें साफ करने में कठिनाई नहीं होती है। इसे तीव्र फौलीक्यूलर टांसिलाइटिस कहते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">तीव्र टांसिलाइटिस को बार-बार दवाइयों से दबाने से जीर्ण टांसिलाइटिस होता है। बच्चों में नाक बहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नाक की झिल्लियों में सूजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कानों का बहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बार-बार जुकाम</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिल बढ़े हुए या छोटे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बच्चों का विकास अवरुद्ध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बेचैनी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते-सोते चौंकना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सोते समय साँस में कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँत के संक्रमण आदि लक्षण दिखते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">गला बैठना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर भंग तथा गले के व्रण </span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर भंग या गला बैठना :</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गले की आवाज कर्कश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गले में खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुश्की</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गुदगुदी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अतिशय स्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खरखराहट</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाने की इच्छा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निगलने तथा साँस लेने में कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खाँसी के कारण कभी-कभी फेफड़ों की शिकायत समझा जाता है परन्तु फेफड़े स्वस्थ होते हैं। गले में दाने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस के कारण श्लेष्मिक व्रण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अस्पष्ट वाणी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गले में किसी वस्तु के फँसे होने का एहसास</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कौआ का बढ़ा हुआ होना आदि लक्षण दिखते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गले का व्रण :</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> गले की त्वचा या श्लेष्मा कला में कोई घाव दिखता है जिसके कारण उपरोक्त सभी रोग लक्षण दिखते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वर यंत्र की सूजन</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गले के अंदर फैरिक्स के सामने स्थित वायु नली के अग्रभाग को स्वर यंत्र कहते हैं। यह अंदर से श्लेष्मिक झिल्ली से ढकी हुई है। इस झिल्ली में सूजन लैङ्क्षरजाइटिस कहलाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">लक्षण:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> तीव्र स्वर यंत्र शोथ में बच्चे अचानक  सोते से जाग जाते हैं तथा गहरे सांस लेने लगते हैं। बाद में खांसी शुरू हो जाती है। कर्कश आवाज़ होती है। वयस्क व्यक्तियों मेें जो लोग अभिनय करते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वाणी को बदल-बदलकर बोलने वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक बोलने वाले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर से बोलने वाले नेता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अभिनेता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गायक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्याख्याता आदि लोगों में स्वर यंत्र सूजन ज्यादा पाया जाता है। निगलने में कठिनाई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अन्त:श्वास में कर्कशता आदि लक्षण दिखते हैं। जिनमें चिरकालीन स्वर यंत्र शोथ या नासिका का अवरोध ज्यादा होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उन्हें प्राय: लैरिंजाटिस होता रहता है। गठिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्थीरिया तथा खसरा में स्वर यंत्र शोथ पाया जाता है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">आहार में दें विशेष ध्यान</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गले का कोई भी रोग प्रारम्भ होते ही गरम पानी में नींबू निचोड़कर दो दिन लगातार दें। फिर दो दिन संतरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसमी अथवा भीगे हुए किशमिश</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुनक्का को मसल-छानकर पानी मिलाकर उस गिलास को गरम पानी में रखकर गरम होने पर पीने को दें। यह उपलब्ध नहीं होने पर पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लौकी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टिण्डा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तोरई</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर आदि मौसमानुसार सब्जियों का सूप दें। जो भी सब्जी मिले उसे उबालकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निचोड़कर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छानकर उसका पानी (सूप) दें। रोग ठीक होने पर हाथकुटा पुराने चावल का भात या पालक के रस में गूँधी चोकरदार मोटे आटे की रोटी तथा उबली सब्जी दें। गरम-गरम मांड भी पीने के लिए दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">गाजर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चुकन्दर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पालक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टमाटर का रस दिन में ३ बार दें। संतरे में गले के समस्त संक्रामक कीटाणुओं को नष्ट करने की क्षमता होती है। ३ दिन तक सिर्फ संतरा खाकर रहा जाये तो गला सम्बंधी समस्त रोग ठीक हो जाते हैं। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">बुद्धिमान् बचाव को श्रेष्ठ मानते हैं</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">सर्दी लगना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आद्र्रता के प्रति संवेदनशीलता या नमी वाला वातावरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बरसात में भीगना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मौसम परिवर्तन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">रजकण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धूल तथा प्रदूषित वाष्पमय वातावरण</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गठिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आमवात (र्यूमेटिक)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संधिवात</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छोटी माता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कुकर खाँसी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्कारलेट ज्वर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खसरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">यक्ष्मा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हिपेटाइटिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दाँतों के सडऩे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सिफलिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">डिप्थीरिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पायरिया आदि बैक्टीरियाजन्य टॉक्सिन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नासिका अवरोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख को खोलकर साँस लेना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">साइनस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गले या नाक का अतिशय स्राव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जुकाम को उत्पन्न करने वाले कीटाणु-विषाणु स्ट्रप्टोकोकस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अधिक बोलने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाह्य विक्षोभक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जोर की ठण्डी हवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धूम्रपान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मद्यपान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">विषाक्त भाप सांस के साथ अंदर जाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हमेशा घर में रहना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">कमरे में वायु के आवागमन का अभाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तेलीय चटपटे पकौड़े</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पूडी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पराँठे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मठरी ज्यादा खाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बर्फ तथा फ्रीज की चीजें ज्यादा खाना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठण्ड लगने के भय से ताजी हवा से बचाव</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर को हमेशा कपड़े या गुलबंद से ढककर रखना तथा कब्ज़ आदि अनेक कारण हैं जिससे गले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">टांसिल तथा स्वरयंत्र में सूजन एवं अन्य रोग होते हैं। अत: इनसे बचें। गले के रोग हमारे स्वास्थ्य की रक्षा करने हेतु शुभचिन्तक की तरह हमें सूचित करते हैं कि शरीर में सहनशक्ति से ज्यादा दूषित विकार एकत्रित हो गया है। शरीर में प्रदूषित विकार के सडऩे से वे गले में पहुँचकर गले में विभिन्न अवयवों को आक्रांत कर देते हैं। पहले से गले में संचित विष प्रतिकूल परिस्थिति आने पर विभिन्न गले के रोगों के रूप में प्रकट हो जाते हैं। गर्दन को ऊपर-नीचे</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बायें-दायें घड़ी की दिशा में तथा घड़ी की विपरीत दिशा में घुमाकर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ब्रह्म मुद्रा या ग्रीवा शक्ति विकासक क्रिया करें। गले में खराश होते ही उपर्युक्त आहार बंद कर दें। रात को गले में मफलर बांधकर सोयें। प्रतिदिन योगासन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ध्यान तथा प्राणायाम करें। फल तथा सब्जियों का ज्यादा से ज्यादा प्रयोग करें। सलाद तथा अंकुरित अनाज खायें।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2168/prakritik-chikitsa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2168/prakritik-chikitsa</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Oct 2018 20:44:51 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/011.jpg"                         length="69234"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>प्राकृतिक चिकित्सा, योग एवं पी.सी.ओ.एस.</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">डॉ. कनक सोनी</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">एम.डी. पतंजलि निरामयम्</span>, </strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:right;" align="right"><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा केन्द्र</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">पतंजलि योगपीठ</span>, </strong><strong><span lang="hi" style="font-size:10pt;line-height:115%;font-family:'Arial Unicode MS', sans-serif;" xml:lang="hi">हरिद्वार</span></strong></p>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2169/prakritik-chikista-yog-evm-pcos"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-09/683.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.</span><span lang="hi" xml:lang="hi">सी.ओ.एस. का मुख्य कारण वयस्क महिलाओं में जागरुकता की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित जीवनशैली की अनदेखी तथा भोजन करने के तरीके हैं। पी.सी.ओ.एस. के सम्बन्ध में क्षेत्रीय आँकड़ा (प्रतिशत में)-</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. से ग्रसित 60 प्रतिशत महिलाओं में प्रतिमाह सामान्य से अधिक मात्रा में शुगर एवं इंसुलिन एंड्रोजन उत्पादन को बढ़ाता है तथा सामान्य अण्डे के विकास को प्रभावित करता है। शेष 40 प्रतिशत महिलाएँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिनमें पी.सी.ओ.एस. के लक्षण पाए जाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनमें कई अन्य कारक मौजूद होते हैं। ये नियमित अण्डोत्सर्ग जैसे उच्च प्रोलैक्टिन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्र इस्ट्राडियोल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">निम्र शारीरिक वजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एनोरेक्सिया इत्यादि को प्रभावित करते हैं। अविकसित अण्डे सिस्ट के रूप में ओवरी पर रहते हैं। चूँकि अण्डोत्सर्ग में विलम्ब हो जाता है या फिर नहीं होता है तथा प्रोजेस्टेरोन हार्मोन या तो कम हो जाता है या फिर उस चक्र में अनुपस्थित हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलस्वरूप पी.सी.ओ.एस. के कई लक्षण परिलक्षित होने लगते हैं। प्रोजेस्टोरोन की कमी के कारण ओस्ट्रोजेन एवं प्रोजेस्टोरोन के बीच असन्तुलन पैदा हो जाता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे प्रोजेस्टोरोन के द्वारा इस्ट्रोजन की सक्रियता ठीक तरह से नहीं हो पाती है। इसे ओस्ट्रोजेन डोमिनेंश के रूप में जाना जाता है। दोनों हार्मोन के समान एवं एक-दूसरे के विरुद्ध कार्य हैं। ओस्ट्रोजेन के कारण गर्भाशय की लाइनिंग में वृद्धि होती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जबकि प्रोजेस्टोरोन इसे बनाए रखने में मदद करता है। ओस्ट्रोजेन स्तन के ऊतक बढ़ाता है जबकि प्रोजेस्टोरोन उसे स्वस्थ रखता है। ओस्ट्रोजेन दु:ख जैसी भावनाओं को उत्तेजित करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं प्रोजेस्टोरोन में इसके ठीक विपरीत गुण हैं। प्रोजेस्टोरोन माँसपेशियों की ऐंठन में कमी करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">थक्का एवं वैस्कुलर क्षमता को सामान्य करता है तथा थायरॉइड के कार्य को सन्तुलित करता है। यह हड्डी निर्माण में सहायक है तथा इंडोमैट्रियल कैंसर को रोकने में मदद करता है। पी.सी.ओ.एस. से ग्रसित कुछ महिलाओं में टेस्टोस्टेरोन की अधिकता पाई जाती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिसकी वजह से खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शरीर एवं चेहरे पर बालों में अत्यधिक वृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डोत्सर्ग का न होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँझपन तथा गंजापन जैसी समस्याएँ उत्पन्न हो जाती हैं। प्राकृतिक चिकित्सक की देखरेख में भोजन में स्टार्च तथा शुगर नियंत्रण से बाँझपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बालों का झडऩा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित पीरियड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डोत्सर्ग की कमी</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे पर बालों के उगने सहित पी.सी.ओ.एस. का प्रभाव कम होता है। पी.सी.ओ.एस. को भोजन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आसन एवं प्राणायाम के जरिए प्राकृतिक रूप से ठीक किया जा सकता है। कई महिलाएँ औषधि के दुष्परिणाम को सहन नहीं कर सकती। उनके लिए प्राकृतिक चिकित्सा एक कारगर उपाय है।</span></h5>
<p><span lang="hi" xml:lang="hi"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/pcos.jpg" alt="pcos"></img></span></p>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. के लक्षण</span></strong></span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. से सम्बंधित हार्मोन अनियमितताओं के कारण महिलाओं में निम्रांकित लक्षण परिलक्षित हो सकते हैं-</span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे एवं शरीर पर बालों का अधिक उगना (अतिरोमता)</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">ठोडी पर बाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">छाती पर बाल</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाथ एवं पेट पर बाल।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तैलीय चमड़ी या रूसी।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">दर्दनाक मासिक धर्म (पीरियड)।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डोत्सर्ग की कमी या अनियमित अण्डोत्सर्ग।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ओवेरीज़ में कई छोटे सिस्ट का होना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष हार्मोन एन्ड्रोजेन्स की अधिकता।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमित मासिक धर्म या मासिक धर्म का रुक जाना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बालों का झडऩा या पतला होना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">पेट दर्द (एब्डोमन पेन)।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा- 60 प्रतिशत पी.सी.ओ.एस. महिलाएँ मोटापे से जूझ रही हैं।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">ग्लूकोज इंटोलरेंस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">हाइपोग्लाइसीमिया।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">बाँझपन या गर्भवती न हो पाना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">चिड़चिड़ापन या तनाव।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(186,55,42);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. के प्राकृतिक उपचार</span></strong></span></h5>
<ul>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">स्वस्थ भोजन एवं योग के जरिए ब्लड शुगर तथा इंसुलिन नियंत्रण करना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">अत्यधिक पुरुष हार्मोन एवं हार्मोन सक्रियता को कम करना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">मैग्नीशियम की प्रचुरता वाले खाद्य पदार्थों के सेवन से प्रोजेस्टेरोन उत्पादन में वृद्धि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नियमित अण्डोत्सर्ग तथा मासिक धर्म की सुनिश्चितता एवं एक्यूपंक्चर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उचित भोजन व हाइड्रोथेरेपी उपचार के जरिए बाँझपन दूर करना।</span></h5>
</li>
<li style="text-align:justify;">
<h5><span lang="hi" xml:lang="hi">द्य नियमित योग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राणायाम एवं उचित भोजन से मोटापा नियंत्रण करना।</span></h5>
</li>
</ul>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. को लेकर कुछ भ्रम अक्सर होते रहते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे-</span></strong></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="color:rgb(35,111,161);" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. भ्रम-1:</span></strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> मुझे नियमित पीरियड होता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: मैं निश्चित रूप से अंडोत्सर्ग कर रही होऊँगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता :</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> नियमित पीरियड होने का यह मतलब कतई नहीं है कि आप अंडोत्सर्ग कर रही हैं। इसका अर्थ सिर्फ यह है कि प्रत्येक माह ओस्ट्रोजेन उत्पादन बढ़ता एवं घटता है जिससे पता चलता है कि यूटेराइन लाइनिंग एवं शेडिंग में वृद्धि हो रही है। नियमित अंडोत्सर्ग पितृत्व योजना को छोड़कर स्वस्थ हार्मोन संतुलन के लिए आवश्यक है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. भ्रम-2:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मेरी सन्तानोत्पत्ति की कोई योजना नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अत: यह मेरे लिए कोई मुद्दा नहीं है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चाहे मैं अण्डोत्सर्ग करूँ या नहीं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता :</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> सन्तानोत्पत्ति करना या नहीं करना कोई मुद्दा नहीं है। सच तो यह है कि अगर आप प्रत्येक माह अण्डोत्सर्ग नहीं करती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो आपका शरीर एक जीवनदायी हार्मोन प्रोजेस्टेरोन से वंचित रह जाता है। इसका अर्थ है कि आपमें फाइबरॉइड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन कैंसर तथा इंडोमेट्रिओसिस जैसी ओस्ट्रोजेन डोमिनेंस से ग्रसित होने की आशंका बढ़ जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. भ्रम-3:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अगर मुझे इंडोमेट्रिओसिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. या फाइबरॉइड्स है तो मैं गर्भाधान नहीं कर सकती या फिर गर्भाधान करने के लिए मुझे आई.वी.एफ. जैसा प्रजनन उपचार लेना पड़ेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता:</span><span lang="hi" xml:lang="hi"> आप किसी भी स्थिति में गर्भाधान कर सकती हैं। स्थिति को देखते हुए</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">औषधि</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">शल्य क्रिया</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्राकृतिक चिकित्सा के साथ ही आई.वी.एफ. या फिर केवल प्राकृतिक चिकित्सा भी इस समस्या से निजात दिलाने में सहायक सिद्ध हो सकती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. भ्रम-4:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> मैं अन्य लोगों की तरह भोजन कर सकती हूँ और पी.सी.ओ.एस. को नियंत्रित कर सकती हूँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> भोजन एवं जीवनशैली में बदलाव से ही पी.सी.ओ.एस. को नियंत्रण में रखा जा सकता है। वैसे लोग जो इस बदलाव को प्रभावी बनाते हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वे स्वस्थ रहते हैं तथा हृदय रोग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उदर रोग एवं प्रजनन समस्या से मुक्त रहते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस. भ्रम-5:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> अल्ट्रासाउंड से पता चला कि मेरे अण्डाशय (ओवरी) में सिस्ट नहीं है। अत: मुझे पी.सी.ओ.एस. नहीं हो सकता।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता :</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong> </strong></span>नाम दिग्भ्रमित करता है पॉलीसिस्टिक ओवेरियन सिन्ड्रोम से ग्रसित महिला के ओवरीज़ पर सिस्ट नहीं होती है। शरीर टूटता है तथा सिस्ट को नियमित रूप से रिजॉल्व करता है। अत: सिस्ट आ एवं जा सकती है। बालों का झडऩा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">चेहरे एवं शरीर पर अत्यधिक बालों का होना</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मोटापा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंसुलिन प्रतिरोध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">खुजली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियमितता</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँझपन तथा तैलीय चमड़ी जैसे लक्षणों के आधार पर इस सिण्ड्रोम का उपचार किया जाता है। </span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi"><strong><span style="color:rgb(35,111,161);">पी.सी.ओ.एस. भ्रम-6 </span></strong>: </span><span lang="hi" xml:lang="hi">खून जाँच सही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इसलिए हार्मोन में कोई समस्या नहीं है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;"><span style="color:rgb(35,111,161);"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi">वास्तविकता:</span></strong></span><span lang="hi" xml:lang="hi"> हार्मोन खून जाँच स्वास्थ्य या रोग के लिए कोई प्रभावकारी प्रक्रिया नहीं है। यह अस्वस्थ व्यक्तियों से लिया गया औसत होता है। फाइबरॉयड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">स्तन कैंसर</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडोमेट्रिओसिस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पी.सी.ओ.एस.</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनियंत्रित पीरियड</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">बाँझपन</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अण्डोत्सर्ग में समस्या जैसी प्रजनन विकार को ध्यान में रखते हुए यह जाँच होनी चाहिए और औसत निकालना चाहिए। वैसे लोगों का चयन करना चाहिए जिनको नियमित पीरियड होता हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो प्रत्येक माह मध्य चक्र में अण्डोत्सर्ग करते हों</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">उनका फाइबरॉयड्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">इंडोमेट्रिओसिस जैसे कोई साक्ष्य न हो तथा प्रजनन अंगों में कोई समस्या न हो। तब जाकर प्रामाणिक जाँच हो पाती है। आमतौर पर ऐसा नहीं होता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>रोग विशेष</category>
                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>2018</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2169/prakritik-chikista-yog-evm-pcos</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2169/prakritik-chikista-yog-evm-pcos</guid>
                <pubDate>Mon, 01 Oct 2018 20:42:36 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-09/683.jpg"                         length="13325"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>प्राकृतिक चिकित्सा</title>
                                    <description><![CDATA[<h5 style="text-align:right;"><span lang="hi" xml:lang="hi">मोहन कुमार</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नशा उन्मूलन विशेषज्ञ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फर्रुखाबाद</span></h5>]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2557/prakritik-chikitsa"><img src="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/400/2023-10/595.jpg" alt=""></a><br /><h5 style="text-align:justify;"> </h5>
<table style="border-collapse:collapse;width:100%;border-width:1px;background-color:#f1c40f;border-color:#F1C40F;" border="1"><colgroup><col style="width:99.8705%;" /></colgroup>
<tbody>
<tr>
<td style="border-width:1px;border-color:rgb(241,196,15);">
<h5 style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" xml:lang="hi"> नशा</span> <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब का हो चाहे सिगरेट या तंबाकू का</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">व्यक्ति का व्यक्तित्व इससे प्रभावित हुए बिना नहीं रहता। व्यक्ति की खूबियों को भी नशा कम करता है। उसकी सोचने</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">समझने एवं सृजन करने की शक्ति कमजोर पड़ती है। इसी के साथ व्यक्ति की भावनात्मक सद् प्रवृत्तियाँ कुंठित होकर दूषित वृत्तियाँ पनपती हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिससे व्यक्ति स्वयं तो दु:खी होता ही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">परिवार व समाज भी पीड़ित हुए बिना नहीं रहता। वस्तुत: नशा आत्मा और शरीर दोनों का ही नाश करता है। पतंजलि जहाँ औषधीय स्तर पर व्यक्ति को नशे से मुक्ति का प्रयास करता है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वहीं वह भावनात्मक आंदोलन चलाकर समाज व व्यक्ति को इससे उबारने का प्रयास करता है।</span></strong></h5>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h5 style="text-align:justify;"><span lang="hi" xml:lang="hi">  आ</span><span lang="hi" xml:lang="hi">ज की आधुनिक जीवन शैली में शराब ने अपनी अच्छी खासी जगह और पहचान बना ली है। यह पदार्थ कटु</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दुर्गन्ध युक्त तथा मन-मस्तिष्क को विक्षिप्त करने वाला होने के बावजूद स्त्री</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पुरुष</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">युवा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">वृद्ध सभी को यह प्रिय होती जा रही है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">लेकिन इस मीठे जहर को छोड़ने में ही भलाई है। यद्यपि भारतीय परम्परा में प्राचीन काल से ही दूध</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दही</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">फलों-फूलों के रस को ग्रहण करने का विधान है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जो पौष्टिक व सुपोषक होता है। इसी को दृष्टि में रखकर स्वास्थ्य विशेषज्ञों ने पुन: जनमानस को इन भारतीय पोषकीय रसों से जोड़ने की वकालत की है। पतंजलि के चिकित्सकों ने शोध में पाया कि अनेक ऐसे रस हैं</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जिन्हें सेवन करने से शराब आदि की लत से मुक्ति पायी जा सकती है</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जैसे- सेब का रस बार-बार पीने से तथा भोजन के साथ सेब खाने से शराब की आदत छूट जाती है। इसके अलावा इससे अफीम आदि की लत भी नहीं पड़ती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">उबले हुए सेबों का दिन में तीन-चार बार सेवन करने से कुछ ही दिनों में शराब पीने की आदत भी छूट जाती है और प्रत्येक नशीली चीज से नफरत पैदा हो जाती है। इसके अतिरिक्त एक छोटी हरड़ के छोटे-छोटे टुकड़े करके रख लें। जब भी इन चीजों की इच्छा उठे तब छोटी हरड़ का टुकड़ा मुँह में डाल लें और धीरे-धीरे चूसें। इससे कुछ ही दिनों में बीड़ी-सिगरेट-तंबाकू की बुरी लत छूट जायेगी।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">बीड़ी-सिगरेट छुड़ाने के लिए दालचीनी को बारीक पीसकर शहद में मिलाकर काँच की शीशी में रख लें। जब भी बीड़ी-सिगरेट की तलब लगे उंगली से यह औषधि चाट लें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">प्याज का रस </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम नियमित रूप से दिन में एक बार सेवन करने से तम्बाकू खाने की आदत भी धीरे-धीरे छूट जाती है।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">चाय भी एक नशा है और यह आधुनिक जीवन शैली का अभिन्न हिस्सा बन गयी है। भोजन मिले या न मिले</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पर चाय जरूर मिलनी चाहिए। चाय की आदत छुड़ाने के लिए-एक लौंग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दो काली मिर्च और चार तुलसी की पत्तियों को एक पाव पानी में उबालने के बाद कुछ मिश्री मिलाकर चाय के स्थान पर इसका सेवन दिन में दो तीन बार करें। इससे चाय की लत छूटती है। चाहें तो इसे बिना मीठा मिलाए ही सेवन कर सकते हैं।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">चरस (भांग</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">गांजा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">धतूरा) या कोई भी नशा किसी को अधिक चढ़ गया हो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">तो </span>60<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम अंगूर को पीसकर जल में छान लें। इसमें काली मिर्च</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">जीरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नमक मिलाकर सेवन कराएँ। शीघ्र ही नशा उतर जायेगा।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">शराब का नशा उतारने के लिए एक नींबू एक कप पानी में निचोड़कर कई बार पिलाएँ या दो सेबों का रस पिलाएँ।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">यदि शराब अत्यधिक पीने से जीवन खतरे में पड़ जाये तो </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम देशी घी में </span>25<span lang="hi" xml:lang="hi"> ग्राम पिसी हुई मिश्री या चीनी मिलाकर चटाएँ। सिर पर ठंडा पानी डालें। अमरूद खाने को दें। पिसा हुआ धनिया व शक्कर खाने को दें।</span></h5>
<h5 style="text-align:justify;">·         <span lang="hi" xml:lang="hi">ये ऐसे प्रयोग हैं जो व्यक्ति को नशामुक्त करते है और वह पुन: स्वस्थ प्रसन्न जीवन जीने लगता है।</span></h5>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>योग संदेश</category>
                                            <category>योग एवं आयुर्वेद</category>
                                            <category>2017</category>
                                            <category>अक्टूबर</category>
                                    

                <link>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2557/prakritik-chikitsa</link>
                <guid>https://www.patanjaliyogsandesh.com/article/2557/prakritik-chikitsa</guid>
                <pubDate>Sun, 01 Oct 2017 21:10:29 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.patanjaliyogsandesh.com/media/2023-10/595.jpg"                         length="79204"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[योग संदेश विभाग]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        